Самар Е. В. Трудные тропы. Манга покто: Повести. Хабаровск, 1992 Стр. 255-288 Распознавание: Панкова Марина Сергеевна САМАР КЕСТА БАЛДИХАНИ МЭДЭ Кестэ тулиэчии ниэрэ, Хуингуи биранчиани эуридуэни, гивана тэни тэпчиурини бичин. Туэгуй бонго симатани нёани палгандолани даиди качорихани. Кусундии сингипсин-да, симата оячини топинкини. Симата оялани сахалто топимба ичэхэни. Туй тара, мэпи даиди госолахани: — Долбоас дамахива омиваси осини-да ая бимчэ! Хэм тэтуэни нанайнги-маня бичини. Апони-рагда горопчи, чала би балдакса бичини. Тэй апомба, дюэе пиктэни Чипи, Ленинградадиади, институтэвэ тачиочими ходипиа, дидюйдуи гадёхани. Сагдии Кестэ асор бодоаси бичини. Галим-галим масиди балдихани. Дарамани энуни нёамбани тул-тул сингирэй бичини. Чава нёани асор тургунчиэси бичини. Кестэ илисини чонгико бичини. Долани-тани дюи муэни сим тами пуйси-мэт агбинкини. Багиани, Кондон хурэни. Чава тэлунгуду сагдил «Мудур дилиниам» ундил бичичи. Хэдиэди дидюй хурэнсэл, эмуту даи муйки-мэт бичичи. Дилини Кондон хурэни, ангмани хурэн ходини — «Кайласон!» Кэсивэ гэлэури годо: Сорго хурэни — хэмдэни, Ургули хурэни-мудур пачини. Туй тэлунгуку. Сорго хурэндуэни, хуйгулуэн мапани хагдони бичини. Кестэ хэмэ илисихани. Муруни горова хэрэлихэни. Илан пиктэни чаохадо, соривани мурчихэни. Нанай найни хали-да эчиэ чаохава ичэни. Кестэ-дэ чава бай най мэдэлэни-рэгдэ сарини. — Хони уюнди хораори туй би чаохадо? Ини долбо, модан анади пулэ, пао, минэ мохалианни тувуйдуэни? Уеди бомба тури, нала танка «тавава» олбинди, тэй хамиалани байгоан чаохани эмдиэди найва нихэми дидил! Тамача боаду хайдоани сириси? Ая, уюнди хорайси? — Даи дилганди Кеста ункини. — Кэсику най, туй би-дэ ая, хорай! Сагдил тэлунгуду тэпчиухэндиэри, хай-да абани осини, хай гэлэйдуэни нёанчини кэсивэ кэнгкэмчэл! Нёани пурилбивэ хорими мутэй! — ункини. — Кайласон! Пурилбивэ: Дяхава, Чипива, Митэвэ, Сирова хэм уюнди чаоха ходичиниа нэучэру! Аяди тэй, наи, дёгби исигоану! — Хоранкини. — Илигора, гучи морахани: — Чихани, нгала ана-да ая, бэгди ана-да ая, тэнг уюну бичин осини, элэ! — Гучи хоранкини, пэедии долбо садёхани симата исихани. — Бии дёнкамби синэдичи! Пурил пурилни эси амина-да, энинэ-дэ ана очёхачи. Аминачи чаохадо сорил, асисалчи гой найсалчи энэхэл! Пурилбэри минду, бали асии Аннадо бугухэчи. Сагдии валиахани! Хони ми мутуэри нёамбачи удими? Пиктэрэнсэлби: Ревэ, Лёни, Пети, Вити, Любэ, асии Анна, усунчи ота-да ана, хораори тэтуэ-дэ аба! Хони балдичи? Пурилби чаохадо тухэчи, буйкичи осини, хони балдиори? — Мэнэ хэсэдии Кестэ олохани: «буйкичи!» Хони тайси, тамача хэсэ абадини чаоха говани ундэсиси, чихани! Туй абанахачи осини, пурил хэм ангадиан одини! Тэли-мэт сингимэри урэдиэл-мэ! Сэвэ бара иличиариа-да. Тэли буэ, Аннади сонгомба пиналадяпо! Буэ пурилбэри чаохадо соригоачи барачипу, удиэчиэпу! Пурил буэ хамиалапова сангямба ивачигоачи бахапо! Кайласон, «Мудур дилини!» Бэлэчиру, аяди пурилбивэ дёкчиари исигоану! — Гучи хоранкини. Эй айнганива согдатава вахамби ои. Боло дава исади солохани. Тэлихэмби, пидёахамби элэ маниари. Тэй-дэ оялани, буэ сиагоари нарипова паполайчи. Хавой-ну эдэн хэвэмбэ, хэм согдата бирамбани мангбонкандо-маня бухэни. Буэ колхозапо наригоани боава эчиэ бурэчи, эчиэ сологоачи! Чисэнивэ ми орику Юктэкэн биранчиани энэхэмби. Чадо мангбонкан колхозани дянгойни бачихани. Ичэхэндуи минди эчилэ-дэ бачиани, тэнг госолами-мат тэпчиухэни. Мимбивэ оркинди соира, ориива чихэни. Нёани минчи морахани: — Си, браконьер! Си, браконьер! Мимбивэ чово, кингдо осиванкини. Дои тэнг оркин очини. Дюлиэлэни хоран-да гудембэ гэлэми сонгохамби. Чадо нёани ункини: — Эди эдэкэчирэ! — Ми пурилби лалойчи, демусичи! Чава си отолиачи? — Туй ункиндуэни насалдолани иномокса тэмбулиэ хэелухэни. Чава нёани эчиэ хаорани. Муручихэни «хэмэ Мудур ичэгуэни, сагоани». Долаи Юктэкэнчи эухэмби сэлэхэни. Хангдами эухэмбиэм муручихэни. Даиди ункини: — Эмбэ пиктэй эйду минди бимчэни, туй най мимбивэ сингирэйдуэни, дипэчимчэ-мэ! Уй-дэ оркинди уми мутэси бимчэ! Туй бипу, хэм чаоха-маня оркини! — Гучи илан модан хоранкини: — Бэлэчиру! Хурэн, бэлэчиру! Хуэксэдии иномоксаи хаочира, илигохани. Элкэдуй апомби, колтои тэтугухэни. Дюлэхичи кэчэрихэни, сиун гарпайвани ичэгуй. Хадова дёгдо ихэрэ дегдэхэни. Коландола элкэдуй сангня ниэхэни, уйси тохани. Уйлэ эмуту тэвэксэ-мэт очора, хурэн чиячиани хуэдэухэни. «Улэн ини осини». — Кеста Мурчихэни. Бэгдику такто дё чиалани илисихани. Исора, уйкэни кипиавани ачора, нихэлихэни. Дяпахани вэчиди харако далиаксама пинаи, даи сугдэ, пуючии кружкэвэ. Туй тара, дёгдиадии тутуми ниэхэ Любэнгуи бачира, хаосанди хукухэн хуйгисэвэ дяпахани.. — Дама! Ядапи сиагоаси! Ихондиади дабакола энэури Гэрин биранчиани, надан километр эрдэниэ би. Кеста элкэдуй дуэрэхэни, эчиэ дамахива омиани. Бусэсини. Согдотои яолани тунепумби дюэту нгаладии намангора, сагдил колидини, гирамби поаихани. Акпало пурилни: Дяха, Чипи, эмдэ-эмдэ бичхэвэ нируйл бичичи. Гэ, долин пиктэчи-Митэ, дюэр айнганидоа чаохадо сорими, эчиэ нируэни. Тэнг эм модан, чаохачи энэйдуй-рэгдэ Буридиэди нирухэни. Чава Наймука Андиа гадёхани. Нёамбани энуку бини чиндаохачи. Митэ бичхэни тэнг надан хэсэ. «Уюмби, аяи, чаохачи энэи. Пэдэмэри дэрэдиусу. Митэ. Хонь тайси? Туй би най, туй би Митэ! Кеста чаохалиади бичхэвэ бапи, хэм аилби, диасилби хэрсини: Суэдэривэ, Ангангава, Байбалива, Дякива, Кивэнувэ, Коникава, Исэвэ. Эмдэ-эмдэ хэрси бичин Нерпимбэ, Канава. Най долдигоани бичхэвэ даи дилганди таонди бичичи. Сугдэ Пети холай, нанай хэсэчиэни тунгсэрэгуй тай бичини. Поани боава Кестэ дюэр-илан модан холавоанди бичини. Улэн боава хадо-да модан досодиаорива улэсихэни. Мэнэ мурумбэри унди тахачи. Ходипари-мат мапарисал чаива омил бичичи. Согдата бини осини, улумбэ сиари тахачи. Чаоха дюлиэлэни бичимбэри сугдэ дёнгой, гисурэндуй тахачи. Бэюмбэ, амакава, сэпэвэ пулсихэмбэри мэдэвэни гисурэндуй бичичи. Пурэмбэ пулсипэри негнегуйчэни-мэт дёкчиари исигойчи. Туй няр дёгдо очопари Хуин бирамбани адолиди нарил бичичи. Улэнди бичимбэри эси денгойчи. Улэнди согдатава воарил бичичи. Поани иниду танго килэвэ исоандил, эмдэ-эмдэ тонна, пулэмиэ хайс воари бичичи. Согдатангоари колхозадо бувучэчи, чава дёбой гурунду оболай бичичи Эгди пурилку, энуку, сагди гурунду пулэди бурил тахачи. Хамила, чаоха ходиочаниа мапарисал ундил: «Гэ, буэ-дэ фронтава мутэйлэри бэлэчихэпу! Дюэр-илан непултэ пламбани исори бичэпу, ихонкамбари эчиэл лалоандапо. Чаоха дюлиэлэни ангохапо: пурэмбэ пулси найва бэлэчи постава, дуэнтэвэ этури лесничествова. Чайламари ходипи, гучи гойдами бичхэ мэдэиэни дёдягой бичичи. Сиксэ-мэт дёгчиари энуйл. Мэнэ-мэнэ дёнканчиари бичхэ мэдэвэни гисурэгупэри, гойдамари акпандасил бичичи. Эси чава хэм Кестэ дёнгохани, муручихэни. Дони хэню-хэню очини, дарамани, бэгдини гилкини сихэни. Инга бирамбани исира, дюкэчини эухэни. Эй-ду салиагой дёмбохани. Тунепумби нгоамиди модандиани, купирими хэегуй боала кусундии багбалахани. Дюкэ луктуэхэни. Биран гэнгиэн муэни сиун-мэт пудэнкини. Пинаи ачора, кружкэи дяпара, муэвэ сополахани. Хадова полпимба омира, круэкэи тиас дялопора дюкэду нэхэни. Туй тара, мо пасисалбани, гарасалба нганисохани. Тавава чади иванкини. Тава оялани нгоними сиси дюэр гаравани нэрэ, тэй оялани кружкэи нэхэни. Муэ тургэнди пуйлухэни. Пиа силчиксэни кружкэчии нангалахани. Муэ пакам очини. Колтодии дакан-да кружкэвэ дюкэ оячиани нэхэни. Хуйгисэи тунгэндуи нэхэмби татагора, пинаи оялани нэхэни. Хукучэни гулдэхэни. Эпэн пасиани, чирэухэн вэсимбэ, бэюн уликсэвэни хукухэн бичини. — Баниха, Анна, балидии хайс чимай эрдэ пуюхэни уликсэ пасивани. — Агданами Кеста ункини. Чисэнивэ Вала асини Маро ирасочани. Вала пуевэ бара чаохадиади дидюхэни. Эси пурэмбэ пулсими бэюмбэ вахани. Уюн най туй би! Эпэнгуи, уликсэнгуи долиндолани ободи муйхэни. Эси сиагои тайи пасисалба далиамби оялани нэхэни. Пулэвэни хаосанди хукугурэ, тунгэнчии гидалагохани: «ядапиа сиавори». — Мурчихэни. Чайлами ходира, кружкэдии гичиси муэвэ сополара, оидини лунгбэлсими омихани. Туй тара, кружкаи далянчии гидалагохани. Пинаи уюгурэ, пиналагохани. Кэрчимэ дамахива падолай дяпара, хаосанди тарима дамахива пуруэмби нгоаландини хукурэ, даии тэучихэни. Тунгэндуи би кармандола, зажагалкава тоанкини. Чади даии тавохани. Тэлунгу хасиктасал уевэни, сэгдэнгуй сиун гарпахани. Кеста холдондолани чинчипоан мандони энэхэни. Гой-гой дилганди чолчихачи, эмуту диа-диавари соимат морахачи. Гой-гой мочи енуэди дэгдэчихэчи, пэйси симатава, холгохан хабдатава, сиктэвэ тувуэнкичи. Хасикта, нганта сувэмбэни дэгдэчимэри капако, онголокан морахачи. Нёанчи мэнэ хопан, мэнэ байта! Горола курэктэ онголо мова чокихани. Нёани чокини сиасини эмуту най барабамба парададо дуктэйни-мэт тахани. Эмдэ-эмдэ мосал нонгдидо калтанасихани. Поани сиасини олори, эмуту карабин пуйкуйни-мэт би. Гэринчи дидя, эм километр эрдуэниэ очохани. Кеста пэргэхэни: «Инидуни мочогоми корпиори». Нёани муруни гучи-дэ пурилчиэни энухэни. Сако пиктэни — чаоха! Тэнг оркин дяка! Кондон ихондиадини-рагда чаохачи гочин пулэмиэ най энэхэчи! Хэм колхоз наондёан кусуни чаохадо сорини. Нёанчи пурилчи эмуту даи гурун — мэт колхозадо дёбойчи. Асисалчи нёамбачи калахачи, орондолачи дёбондо илихачи. Поалдони нёанчи кусун исиасини дёбомба дёбойчи. Пурэмбэ хусэ-мэт пулсичи, токиди, паради тэвэвэ янкойчи, паяктава поси, омогой, моринди усимбэ андялай, танго гектардоа би усимбэ дудуэсэди таригой, балдианди, эсэлигуй тайчи. Гэрэн ихамба удихэчи, кумбэни сиричи, тангодини кубометр-бэ ивачиорива мова поричи. Туэ школа, окчичиори дё, клуб, почта, няма бипугуэни нёанчи дёбойчи. Хони тайси? Хангиси тавори байбай очимбани. Най эчиэ панда, эчиэ нгэлэрэ, эчиэ хал-хал осира! Нёанчи эмуту сумулбэчи нонгиохан-мат дёбойчи! Эси Ревэ диасилни: Роберт, Кузьма, Аркадий, экэкэндюэн — Поля, Киле, Надя, Хопи, Таня Самар, Лена Дигор, Таня Наймука ивачиори мова школаду поричи. Ревэду эси тэнг дёан дюэр сэ. Туй би-дэ нёани масини, эмуту даи най-мат дёбойни. Агдаори, туй дёбойвачи ичэдими. Лёняди, Петяди тачиочимари ходипари, хэм дё дёбомбани дёбогойчи. Чими эрдэ, сиксэ эриндуэни, Хуин бирамбани ориди согдатава вайчамари тутуэчичи. Поалдони хайс силэдуэ очоамба варичи. Любэнгупу тэнг мэргэн. Нёани сагди энимби дёбойни бичин дёбомба, хэм дёбогоми корпини. Найсал ундичи: «Любэ, сагди энини «насални»! Любэ тургундуэни бали Анна хэм «ичэй», хэм сари балдини. Муэвэ муэлпури, сиаворива баргиори, паламба, ахорава силкори — Любэ-мэниэ байтани. Нёани анани бимчэни, Аннаду тэнг валиаха, оркин бимчэ! Сайна пурил отолилохачи бидерэ, минду мангавани, надан ангма сиагоани бусэсиивэ? Гэ, гопончи? Хони тайси, туиэ би сэдуи, уйвэ усунчиэни бариси? Нёанчи туй дёбомба кидумэри балдичи осини, албакто найсал одаси! Балдиори поктова барил! Кеста хадова модан даии татара, насалби нупсиункини, чороачими мурчихэни. Мимбивэ маси опован-да, пурил чаохадиади дидюйчиэне уюнди боа бипуэнкини осини, хониа улэн бимчэ! Гэ, тэли ми нёанчиачи унгудиэмби-мэ: - Пурил! Ми эй иничиэ суэ пурилбэсу удихэмби. Эси нёамбачи сунду апаогоамби! Мэнэ мурундулэри удиусу, алосиосу, тачиочиосу! Туй «ялодо» очини бимчэни, ми улэн, ая мурундии буничи энэмчэи! Эси мимбивэ эди-кэ тувуэн-дэ! Буйкимби осини, хай тэрэк очойвани бариси? Пурил, Анна, гуделэ, хал-хал осидяма. Оркин бими балдиорива барил. Кеста дони няр очини. Дуэнтэду нёамбани уй-дэ кочалиаси. Олокиана дони инемуэк энэхэни. Топин-да, ункини: — Балдиоридо эрдэнгэ дякани би! Нимэнкэмпу Вала, чаохалиади дидюхэни пуе тургундуэни. Гисурэхэни, хони-да Москва дидядоани ми пиктэивэ Дяхава бачихамби. Вала туй гисурэхэни: — Тэсихэмби, тэвэвэ янкой вагон долани. Поездапо ачапчи диди поездава халачихани. Дамахилахамби. Олохамби, савори дилгамба долдихандои! Вагон уйкэлэни гурпункимби, ичэи: буэ поездапо илисини холдондоани морин обозани, хоримба би пара илисини. Сайна моримбари тэимбуэндичи, сиаванди тайчи. Дюэе пара, вагон эуйкэдиэдини биду, буэ Дяхангопо, инектэми тэсини. Нёани чагдян полушубкэди тэтуэку, куриди апонко, нгуйрэдуэни автоматава харалачахани. Нёани хайва-ну диасилчии гисурэхэни, досодяй гурун, гочимба би, довари пэрэгдулэни инектэхэчи. Дёнчасимби, хони вагондиади ниэхэмби, нёамбани исихамби, наманкимби. Диа-диавари одёктамари, мэдэвэри гисурэхэпу. Дёнгохапу, Кондон ихомбани, мэнэ дёвари, пурилбэри, диасилбари.. Дяха тэнг мангади агдахани, инектэхэни. Пуечигуйдуэри нёани ми карманчиива гидахани: дюэр пачка махоркава, даи уликсэди ангохан консерва банкавани, бахамби зажигалкава. Тэй эринду дамахи хади бичини. Буэ поездапу энэлучиэни-мэт, ми вагомби ханкачими тутуми огохамби. Дяха-тани гойдами, парадо илими минчи апондии олихани. Кеста кармандиадии килтолианди зажигалкава тоанкини. Хорой долани пойпоачихани. Тавохани, тавачиани ичэхэни. Гупугурэ, гучи тавохани, гучи гупугуй-тавогой тахани. Кеста зажигалкава одёхани: — Ми, Дяхангои эй хадёмба нгаладои дяпалачихани! — Чава дёнгора, дэрэкчии пилкихани, ходира, тунгэн карманчини нэкухэни. — Дяха Валадо мэпи дёнчагоани эй дякава бухэни. Вала-тани, минду бухэни, ми пиктэи дёнчагоива. — Даи дилганди Кеста ункини. Туй боа оповандини! Дяха-да Валава бачихамби бичхэду нирухэни бичин. Аба! Нёани будэси, нэ уюнди дёкчии дидюй! Нэ, дидюй, ми Дяхангой! Кеста туй чороачими муручимиэ дёнгохани най паяктава посивани! Гэ, эй-кэ тэнг дяка пэргэуриду! Си хадокова дяпара паяктава посими энэйси. Паякта хэм начи тугуэни кичэми посиси. Туй тара, хамаси кэчэригурэ ичэйси! Едуэ чадоа чаливачи паякта илисини. Поани боаду, хайс хородоа пулэхэн паякта би! Гэ, эй-кэ кэси эрдэни, бунду гэлэури дяка! Хоня байган автоматади, пулемётади, паоди, минометади тавава чиндай, миочалай! Ми Дяхангой уюнди би! Хониа осколка тугдэ-мэт тувуй-дэ, ми Чипингои уюн! Хониа, боно-мат, бомба тувуй-дэ, ми Митэнгуи уюн! — Туй одяма, ми пурилби аяди, уюнди хорадиама! Туй Мудур дилини очогоани, Мудур дилини мимбивэ бэлэчидиемэ! — Кеста мурчихэни. Тэли Кеста сарачини, даи кисиакова бахамби. Чаохадо соримари иланто пурилби буйкилэйвэни! Районный военком дянгойни Иноземцев нёани пурилни буйкимбэни савоанди. Байгоамба дабдиохан даи енуэ иниду, Кеста пурилби панёвани дегдигуй, гэрэн ихонкан найдиани гэсэ, пуегдунди: Дяхади, Чипиди, Митэди. Тэй даи иниду нёани сисима торава илгамой, пурилби панянгоани. Тэй тора холдондоани нёани пандидой тувуй, нава хосисими сонгоми, наива госолай: Чаохава, Гитлербэ, хэм байгоамба, Кондон ихони дянгойвани, нёанчи эмбэ пиктэни сологоами, хэм чаохачи-маня энэвэнкимбэчи. Эмбэ пиктэни будичине удигилэйвэни бортай палохачи! Кеста хэтуэри, найва хуэдэй! Гойдапи-мат сагой, чадо аилни Анганга, Кана илигоан-да, сонгомари ундил: - Элэ! Нэу, ходиро! Сонгондии эси пурилби энгэси эуригурэ! Тагдагора балдиро. Аилни нёамбани наманси, сонгойвани хоричи тахачи. Ундил: — Кеста! Анганга-да эмуту, оркимба бахани, илан пиктэни чаохадо буйкин: Гиргу, Боди, Усиэн. - Кеста, буэ гэсэ оркимба бахапу! Коника пурилни-дэ, Нерпин пиктэни-дэ хэм буйкил! Хэм буэ оркимба, кисиакова пиналахапу! Пурилпу хали-да дёкчиари дидюэси. Чисэнивэ ми учитель бичин асивани — Надява бачихамби. Гисурэхэни, эдии Власовский Сергей Парфентьевич буйкини мэдэвэни. Нёани минчи сонгоми гисурэхэни. Похоронкава бахамбиам ункини. Туй би оркинманя мэдэсэл! Кеста! Ходиро, туе туругуру! Туй тайчиа, Кеста дюкэн илигора, комбоди дюи муэвэни омира, сэнгсэчими унди: — Усэгуй пурил, хали-да чаоха говани эм сара балдигичи! Чаохава нёандоачи хали-да гэлэвэси! Тамача оркин, валиаха дякава нёанчи сараси-да ая! Гэ, буэ-лэ хони тадиапу, будичиэриэ, тувуйчиэриэ гориа пинамари балдидианома! Нёандоачи тэрэмди, аяди, кэсикуди балдиори поктова-рагда гэлэури. Тэли нёанчи мэнэ колхозавари эуригуйл, сикун, енуэ балдиорива ангойл. Тэй тургундуэни ми пурилби, ихонкан пурилни эргэмбэри нэхэчи. Кеста, гучи сарачини, нёани нучи пиктэни Сиро, сисан чаохадоани манга, эри энувэни бара, дёкчии дидюй. Тэй пиктэни эчиэ-дэ асигой барани, нёани нгаладоани туй буйкини. Гэ, туй би оркимба, кисиакова чаоха, эй горо, дуэнтэ долани би Кондон ихончиани олбинкини! Хэм чава эси Кестэ сарасини. Ини таондоани нёани пурилби дидюйвэни халачихани, мэдэвэ, бичхэвэ багои эручихэни. Даи мурумбэ муручими ходира, тунепумби дяпагора, дюкэн тунепучими илигора, покточи дуэрэухэни. Дони тэнг улэн, эмуту пурилди гисурэндухэ-мэт очини. Бортай Гэринчи кэчэригуй поктова исихани. Мэгдин поромбани ичэури. Туй тара, анчи пуен-дэ пэулэнчии энэхэни. Чадо ловохан согдата бини. Пэулэндуэни дочай гакисалба ичэхэни. Най дидивени сара, гахамари досичи. Дидяла осидиани гэсэ, дэгдэгурэ, Гэрин багиачини даогохачи. Кестэ пэулэндуи бичин давасалба хэм тугбухэни. Пэйнгэндии хоранчами илира, давангой кучэндии сидой, сочисалбани, даксанхан симатава, дюкэкэмбэ ачохани. Боло логой хэмдэвэни пуктэчихэни, довани ачоктахани. Гудгэлиэ калтани болори сиунду улэн холгохани, тэнг дарамадиа калтани коах-коах гэкчихэни. Туй холгиохан давава, эйду балди гурун, пидёади гэрбиэсичи. Туэ пурэнду индава сиавандичи. Най-да пидёава сиари. Улэн давасалба боло пидёара, синмун боадо ловойчи. Улэн гэкчиучэни пуючимэри сиахачи, талари, биангсива ангой тахачи. Кестэ пидёангой далианчии кампигоми нэкухэни. Пинаи уюгурэ, хуйгэсивни пэргэрэ, колтоди даканда, пинай бялани тэхэни. Даии тэучигурэ таволани. Туй дамахилами тэмиэ, Гэримбэ хэи инда вачивани долдихани. Гойдами бимиэ, кочола токи агбинкини. Тэвэку токи оялани хусэ най тэчини, токива-тани эктэ най, дюэр индади ирчихани. Сири-сири кутучимэри дидюхэчи. — Тэй токива гэрэн най сари, саман токини. — Даи дилганди Кестэ ункини: Гукпин даии хоромсани тунгдэ илиси мочиани дуктэми гуирэ, кэрчиухэн дамахива тэучихэни. — Эдэ-дэ, сагдангодала нёани хай, отолиасини найва сингирэури оркимбани, байтакоани? Улэнди сахани, асии уйчи-дэ, хали-да, гисурэсимбэни, хапсиасимбани. — Кестэ ункини. Токи турухэни. Ирочи най дарамиди бэгдии нэрэ илихани, тунгэндии тунепунчии тойгаора, модамбани дюэту нгаладии дяпалачихани. Кусундии эрисихэни. Индасал сингмуэри агбимбора, сиасинкоди эрисихэчи. Най дидяла бивэни эм тургунчиэмэри тэсичи. Тэнг эр-эрду, хапси-мат вачихачи. — Гэ, элэ туе дэримсихэси, энэгису! — Саман морапсинкини. Токи дюкэн дэгбэрэ, элкэдуй дюлэси энэхэни. Саман туй токи оялани тэсини. Поалдоани нёани тунепундии гоахани. Токи нянга ди-дэ, эмуту лидирэй-мэт турухэни. Гучи эктэ тунепундии тойгара, илими дэринкичини. Туй элкэдуй, хадо-да модан дэринкимэри мэгдинку дабакова исихачи. Индачи муру-муру очомари топсинкичи, диливари хуйгудиэри дасигора, акпанкичи. Эм миочалактадо би найва эчиэ-дэ тургунчиэчичи. Кестэ дони тэй найчи чиурисини. Балапчи гиамба нангаласини тургундулэни. Пурмэ эдидиэдии хорин надан сэдуэ нэвудимэни. Амимби будидуй ункини хэсэвэ эдерэ дахайни. Эси-дэ гудеми, эрмэлими балдини. Гэсэ очичи дани туй би: Пурмэ амини Богданга паталанди асилагои дёмбохани. Туй тара, саман пиктэни Нёнгова асигой дяпахани. Саман-тани нёани пиктэни Пурмэвэ асигои дяпахани. Туй пурилдиэри дюэнкичи! Нёани колхозадо-да, гой боадо-да эчиэ дёбоани. Чаоха тэпчиучиэниэ, 1942 айнганиадо-мат Кондончи нуктэхэни. Чадо чу даи саман очини. Хал-хал очин мамарисал, мапарисал нёанчини ини, долбо гудембэ, кэсивэ гэлэхэчи. Хорачимари нёанчини пулсичи. Пурилбэри чаохадо уюнди, аяди соригоачи, аяди дёгбари исигогоачи кэсивэ гэлэгуэни мэувэнкичи. Пурэмбэ пулси, согдатава нари гурумбэ саман пади бэлэчини. Мэуридуи саман «бури», бэйнгэ, согдата сиулэмбэни. Чава пулси, нари най нэ вагой! Туй бичини, туй очогоани най агдамари эдэнки-мэт бусэсихэчи, агдахахи, бани алахачи! Туру мама гисурэхэни, туй самандайни сэвэни фронтава исини, пулими таоси мутэйни. Нёани сари, уй-дэ хони-да соривани, бивэни. Саман най ая, уюн очогоани бэлэчими-дэ мутэи. Чава эгди най агдай бичини. Эм модан, Нерпин чаохадо сори пиктэвэни Мискэвэ, саман пангачихани, Чадо саман ункини: — Нерпин! Эди сонгора, эди гасара, пиктэси окчичиори дёгдо би, элэ пуени хогой, чиндагочиани нёани дёкчии дидюй. Пуени улэнди хогой! Кестэ даи дилганди топинкини: — Саман бими-дэ, гэ делэбини, холха умбури! Найва аргалами тэнг улэнди отолихани. Нерпин мапа диалани чиманива пиктэи буйкини бичхэвэ, орден Отечественной войны первой степени бахани. Чава мэнэ бэеди, райвоенкомат дянгойни Иноземцев ирасохани. Туй би-дэ, Кеста самамба асор агдаси бичини. Нёани ундини хэсэсэл, мэдэсэл, бай аба очои бичини. Туй би-дэ нёани поани дякава, хал-хал муручихэни! Эм модан Дяки пиктэни Ники мангади энулухэни. Хоричимари най, ини павава сиудэрэ пудэхэни. Гэрэн найсал пудэмэри тэсидуэчи, тамси пэйгиэдини эм даи муэду агбинкини. Паламба кэндэли пукчирэ, голдён дочиани игухэни. Чадо найсал хэм нгэлэрэ, илимари морамари пудэхэчи. Гучи эм дякава Кестэ хал-хал мурчихэни. Эм модан, ненгне, саман Коя, гасава най миочалайдоани гэсэ бичини. Гэрэн най тэсидуэни, наондёасалчи гисурэхэни, нёандоани бивэни сэвэн — «Гасико». Тэй эрдэндии нёани пулими хайва-да хэм варини: гасава, пимувэ, гой-гой сар би бэюнгэвэ! Наондёансал туй гисурэйвэни агдамари чаок инектэлухэчи. Коя иладира аксахани. Салиан эр бичини. Уй-ну ичэхэни, хэвэндиэди уйлэ, эм канго дидюйвэни. Ичэрэ, Арси дянанкини: — Гэ, сагди, гасикодии пэргэру! Коя дахами, даии дяпара, соидиани гасава гаиора морапсинкини: — Гэ! Уйлэ дэгдэй гаса кондалигда пэйси тухэни. Хэм инектэхэн наондеансал хал-хал очичи. Уй-дэ эчиэ илира, гасава нганира, хэмэ тэсичи. Коя мэнэ энэрэ, гасава дяпагохани. Исирэ пуюхэни. Чава Коя, Кестэ сиахачи. Чава хони отолиори? Хони найчи алопори? Кестэ хал-хал мурчихэни! Кестэ илигора, пинаи пиналагора, дабако покточиани энэхэни. Нёанчи мэгдимбэ токойвачи бэлэчигуй муручихэни. Мэгди гогда. Туй тайдоани, бирандо яок очини: Индасал гоангайни, саман госолайни, эктэ най сонгойни эмучихэни. «Сайна, саман нёамбачи масиди тойкандини бидерэ, — Муручихэни. Пинаи ачора, начи нангалара, биранчи пагдиалахани. Мэгдин торини долиндоани хумуси Пурмэ, дилии дяпалачими сонгохани. Индасал-тани нуксурбэри, эуситаоси гоангамари татахачи. Саман чиаси илими тунепундии асии, индасалби тойканкини. — Си, хайми, корчахин, дэгдэпсинкиси? — Кестэ, морапсинкини. Самамба исидои нёани согдотолани тунепундии пачилахани. Саман оломи покточи тухэни, морахани: — Дарамаи моктоахан! Дарамаи моктоахан! Кестэ чиурими гучи пачилахани. Саман бади морахани. Олокиана кучэмби кормойлаи кортас тоан-да, Кестэ хэмдэлэни багбалахани. Кестэ хаданкини. Эчиэ намбоани. Пандидои, кучэмби дуэдуэни дяпара, Кестэ илисичиани нангалахани: — Гэ, баро! — морапсинкини. Кучэн-тэни Кестэ салгани алдандолани саок энэхэни. Нангалайдани уйси пуйкухэни. Кестэ бади тагдара, кусундии мэтэхэни. Тунепумби мокто-мокто энэвэнкини. Дабдахан саман поктодо морами чори тахани. Пурмэ нгэлэрэ, биран долинчиани чочара, ичэдихэни, хони-да эдивани Кестэ тойкандивани. Тэнг эмун модан — рагда морапсинкини: — Дака, кучэн! — Кучэн саок энэучэниэ, агдами эрипсинкини: — Эндури би дярони, нёамбани эуси дипункэ-тэни, мимбивэ хоригоани, эдии мимбвэ тойкандидоани дисумпугуэни. Пурмэ Кестэ кусумбэни, тункурбэни агдами салихани! Ункини: — Гэ, тэй-мэт мапачан! Нёани эси балди нондёансалба умурулэй силпи-да мутэй! Индасал токи пэйгиэчини ирэ дикэнкичи. Кестэ токи сопчинчани ачора, элбэнэвэ нихэлихэни, согдатава таонкини. — Тэде, най ундини, си дарако най! Хайдии мурчихэси? Асиси тэнг дюэр индади туй горова, Кондон ихончианиа, сосай давава хони кутучини, тэй оячиани си токидо тэси? Хони мурчихэси? Унду! Мимбивэ долдиачи? Унду! Саман долдиаси-мат чорими аохани. Покто холдондоани бэгдидии симатала хулэрэ, хорин давава нангалахани. Симатади хумугухэни. Тэй оячиани тунепумби моктоасалбани нангачихани. Пулэухэн давасалба эм эрди сэктэн оялани нэктэрэ, хукугухэни. Сопсинчани уюгухэни, пулэвэни-тэни илан дардоа би пасива чалира, иропомба ангора, нуксурчи уюхэни. Индасалба токи пэгиэдини тоангора, дюлэси пунгнэхэни. Пурмэчи тэй иропомба буридуэни мэдэлчини: — Ми индасал дюлиэлэни ода кутучии-ну? — И! — Кестэ дилии гэкэл тами унгухэни. Саманчи энэрэ, монгосоколани дяпара, иливанкини. — Э-нэ-нэ! — саман морапсинкини. Эм нгалаи чиндами, токичи элгэхэни. Нгуйрэчиэни иропомба гидалахани. Саман эчиэ-дэ осисиани, иропомба нгуйрэдуй таво-чими тэтухэни, тусуэмбэ дяпахани. Пурмэ нуксурбэ кинкаора халачихани. Индасал-да нуксурбэ татамари вачихачи. Кестэ ангиа нгаладии сопсинчава дяпара ункини: — Гэ, тах! Тах! Токи дэгбэрэ, дюлэси мэгдинчи томи энэлухэни. Мэгдимбэ туй ёндиари тохачи, аодамба исихачи. Пурмэ хамаси кэчэрирэ, Кестэчи ункини: — Дака, минду муэ би, токива билхоми ая? Хэмбэру осигоани. Кестэ дилии гэкэл тара, ункини: — Гэ, хайрини, тургэнди билхогисо. Элэ сиксэгулухэн. Покто хангиачини энэрэ, холгохан паяктава кучэнди посира, мочогохани. Саман асидиари токива эмдиэ калтавани эурихэчи. Токи патавани Кестэ кучэндии симатани, дюкэни сидохани, хэм улэнди ачоаридиани. Муэвэ флягала полпин-да, паяктагой нимосара, эгдивэ писихэни. Чади токи патавани билхохани. Илан мода билхоми ходихандоани пата сунгурэм дюкэди буриэхэни. Билхомари ходихандоачи Пурмэ ункини: — Дака, пинаи токиду нэрусу. Ая, буэ кутучидепу, суэ гиагданди эугусу. Эси дюэтудиэри тэвэри кутучигумэри мутэденумэ. — Ая-гоани. — Кестэ чихалахани. Тэвэ оялани пинай нэрэ сопсинкини. Покто хангиачиани энэрэ, тунепунгуй вами мова гэрбэхэни. Тунепундии токи хамиалани багбалами анагой илихани. Саман ункини: — Дака, дамахилагисо? — Хайрини, ми-дэ омидямби. — Кестэ ачаогохани. Дамахива омимари ходихандоари Кестэ ункини: — Гэ, бусэсиугиту, энури поктони горо! Токи хэмбэрунди дюлэси энэлухэни. Туй токи хамиадиадини тунепундии анагоми Кондон ихончианиа дидюхэни. Поктодо нёанчи эчиэ тэиндэчи, эчиэ гисурэндуэчи, мэнэ-мэнэ долари муручигумэри дуэрэухэчи. Инини тургэнди маниахани. Пакчирангоми тэпчиухэни Ихомба исохандоачи эгди дёсалдо ихэрэ дегдэхэни Кестэ тулиэдуэни токи турухэни. Пинаи тухилэгурэ, диасилдии пуечигухэни. Дёкчии энухэни. Эй долбонива Кестэ акпангойчами мохохани. Довани гой-гой мурун манахани. Гэринду соихани байта, мурумбэни дёбоанкини. «Хай байтадоани чисэнивэ нэ Гэринчи пулчимби? Хай-гой туй городи дамахива омихамби, нёамбачи бэлэчигуй халачихамби? Нёанчи туй ичиди балдихан, мэнэ туй балдигичи. Уй, минду Пурмэ? Нёани эдини Мидянга? Нэуи-дэ, агби-да биэсил! Ми, туй тами ундэмби — эдэн! Эм тойками, эм соиами мутэури бичин. Ми сагди, хаоси энэхэни мурумби, балдихамби комон? Туй Кестэ мурчихэни. Гучи гой мурун дичини: «Оркин биэси, тэнг би. Хэм тахамби тэнг би! Хангиси ачаси. Туй дэгдэпсинки найва тойканкимби тэрэк би!» Элэ нгэриндидуэни-мэт Кестэ дёмбохани, нэ сельсоветачи энэрэ хэм гисурэури. Дюэту асисалбани нёандини гэсэ хэрпури. Уй пулэ байтакоани нёанчи-да сагоачи. Энэйдуй самамба хэйкуй, сагой, хони бивэни. Аяни осини, гэсэ энури. Туй би мурундии акпанкини. Чимай эрдэ Любэ мэдэи гисурэгуй, сагди амимби сэрухэни. Комсомольск хотондиадини мэнэ мориндии «Пионерка», почтава янкой Унгу дидюхэни. Тэвэни эгди. Сайна бунду-дэ бичхэвэ гадёхан бидерэ? Кестэ тамсидой тэхэни. Любэвэ хэрсирэ, наманчини, одёхани. Пиктэ агдахани. Аилчии мактаочими ичэдихэни. — Хай, бумбиэ-кэ, одёасису? — Лёника хоракталами ункини. Кестэ Лёнива хэрсирэ одёхани, тэй хамиалани Петивэ, Ревэвэ, Витивэ одёктахани. Тунгэнчи намампи Кестэ дони пурилби дёнгохани. Эмуту амимбани ниори-мат тахани. Пурилсэл-тэни агдамари, нёани холдондоани-маня тэхэчи. Даии тавора, элкэдуй сангнямба ангмалай ниевухэни. Туй тэмиэ ункини: — Гэ, наиам умбури! Хали нёани аоривани савори, ингэл? Поалдоани ми агдасимби, тэдиэгдэ-ну хотончи исими пулчини, дёа-тани Халбочиа исими пулсихэни? — Уй, уйвэ тайси, амичи? — Асини Анна мэдэчихэни. — Ми уйвэ тадямби, Унгу Духовскойва тамби. Масиа найва. Туй ачаогора, Григорий Иннокентьевич дёбойвани пурилчи гисурэхэни: — Эй ихондо най почтава нихэлидуэни дёболохандии эси-дэ дёбойни. Почтава ямолайни. Хотончи эмун танго хорин километрдуэ би. Чава нёани мэнэ мориндии, хамаси-дюлэси тэнг эм ини, долбони энэпи, диалани ини сиксэнгуйдуэни исисгой! Эм-дэ, эм-дэ дюэрбэ аонгай бичини. Эктэ морикани «Пионерка» масини! Сугдэ тутуми пулсихэни. Унґу тэй моримби эрмэлини, сайна Кама асидой довой бидерэ? Долбо-да ичэнгдэсуй моримби. — Даии татара тэпчиугухэни. — Дёа, Хэдюй Халбончи элэ илан танго километрдуэ би. Чава нёани тэнг иламба аонгами дяиди пулси! Дяини хасарко-мат бини. Диани Наймука Андрей Михайлович, чава нюнгуаондоа пулси! Эмуту най, туй тами най ундини, Духовской Унгу, Самар масингони, баторгони! Буэ чава эчиэ мэдэруэпу, туй сумэчи-мэт бипу. Туй кусулэуривэ, пурил, гэлэури! чава амдаори. Масиди балдиори. Буэ дёбон найни! Хэсэ найни биэсипу! Чава улэнди эдеусу! — Туй кэкчэрэ ходихани. Чаива омира Кестэ хэи почта барони дуэрэхэни. Нихэлигуйчиэни гучи часа пулэмиэ очохани. Дони киалахани, тургэнди мэдэвэ долдигой муручихэни. Ниар бивуривэ Нёани улэсиэчини, албаорива дони аляси, чиуриси бичини. Кестэ ихон тулиэвэни элкэдуй дуэрэхэни. Хэдиэ модамбани исохандои Хуинчи эухэни. Дюкэлэ Юктэкэн биранчиани энэхэни. Исохандои согдата пулсивэни оландо ичэдихэни. Биран кутурими хэехэни. Эмдэ-эмдэ очоан дюкэ пэгиэдиэдини мэидери купиримэри ниегухэчи. Сиасини эмуту пиму туэ симатадо огбочара нгэлэми дэгдэгуйни-мэт хуйчини. Чонги долани дёамба дучукэн, дюэр туэсуй качиакта бичини. Туй илими ичэдирэ, элэ муручими, элкэдуй ихончи дуэрэгулухэни. Почта дёнгни ихон хэдиэ модандоани бичини. Тэнг балапчи церковь бэсундуэни иличини. Баянди балди гурун 1905 айганидо церковьба ангохачи. Сэгден очочаниа наондёан гурун модо боячигора похачи. Иконсалба, гой-гой хадёнсалбани хэм эсухэчи, дегдичихэчи. Дёан дякпон колоколсалба хэм Холисан ихончиани ирара, албанду бухэчи. Кестэ дуэрэгуми дёнгохани: хони-да Коника мапа иконава тулиэдуи дэрихэмбэни. Тэй иконасалди салими тэнгтэкулэчэхэмбэни. Мапарисал тэли соромбориа ундил бичин! Почта ихэрэни тавогохани. Уй-ну дёбончи дидюхэни. Тургэнди дуэрэхэни. Исира, уйкэни тоанкини. Уйкэ докиади якчиохан бичини. Дуктэхэни. — Уй, тайсо? — Эктэ най мэдэлчини. Дилгандолани такохани, почта дянгойни Вали Самар мэдэлсивени. — Нэку, ми Кестэ, нихэлиру. Уйкэ нихэликпини, дочи бачира ихэни. Тэкуэнду няр тэрэ, даии тавохани. — Дака, халачиосу, бичхэ эгди, сунду-дэ бичхэ дичиндэ саваси. — Бавори осини, тэнг улэн бимчэ! Инемуэк тами Кестэ ачаогохани. Туй тара омихани. — Хони би, сагди эне, нэкуэнэ? Хайва дёбойчи, Рева хайдо кусулэйни, хони тачиочичи? — Вали, хэм чава эм эриэндуи мэдэсихэни. Кестэ ачаогоми силан корпихани. Валя бичхэвэ ярсимиа хэмэ очини. Нгаладои гойдами хамача-ну бичхэвэ дяпалачихани, сахарин насалдии хорхи-мат ичэдихэни. Олохан-мат бандандиади соап илигора, Кестэ барони кэчэрирэ, олори дилганди ункини: — Дака! Арси, Митэ, Мосиа, Коника пурилни чаохадо буйкичи! Эй илан бичхэ, эйду буйкимбэчи савандичи. — Хони? Хони? Буйкичи. — Кестэ долдихамби, агдами, тэнкудиэди илими, мукчуйгэ ода, нгэлэхэн дурундии Вали барони энэлухэни. — Тэде, буйкичи, дака! Тамача улэн, маси гурун буйкичи. Хониа оркин, кайрамба пурилбэ! — Туй чолчими, дэрэгби нгаладии дасира сонгохани. Кестэ Валива исира, дилиани буличихэни, гудиэчини, мэнэ насалби сиантодии хаочихани. Туй сонгомари бичичи. — Валя, ходиру, нэку, мэпи дяпагору. Эй дёгдо оркин сонгори. Си дянгой. Диасилси, гой гурун элэ идел-мэ, уй дёбончи, уй бичхэвэ гэлэндэми. Сонгоми корпидячи. Сонгон хаоси-да энэси! Гэ, ходиру! Хэмэ очору. — Туй ун-дэ, тэнкучии мочогора, тэгухэни. Валя, тохолгома нучи саолаканчи ди-дэ, дюэр кружкэ муэвэни омихани. Чичикоани нянга нихэлирэ, хэей муэди дэрэгби силкохани. Бэунчи тэгурэ, бичхэвэ ярсии тэпчиугухэни. Кестэ Валичи муэвэ гэлэрэ омихани. Хэм бичхэсэлбэ ярсира, ункини: — Дака, эди оркисира, сунду бичхэ аба! — Кэсиэ! Кэсиэ! — Эрипкичими Кестэ унгухэни. Ми эдэн дилидии мурчихэмби: «минчи-дэ тамача оркин бичхэ дидием-дэ!» — Дака! Хайлохаси? Эди туй мурчирэ, эди-дэ ун-дэ! Соромбори! Сунчи хали-да тамача бичхэ дидэси. Ичэдихэрсу, сунчи хэм пурилсу аяди, чаоха ходиочиани дидюил! — Илими Валя чолчихани. — Улэн бимчэ, туй очохани осини. Пиктэ! Ми ядахамби бичхэвэ дидивэни халачими. Эси аба-да, тавой почтава халачидямби. Кестэ дони нгэлэ очини. Хэмэ тэгурэ дамахива омихани. Туй тара, илигохани. Дидяла ода Валичи ункини: — Нэку, буру тэй илан бичхэвэ. Ми энуйдии нёандоачи бугуивэ. Нёанчи мимбивэ улэнди отоли. Бурпун говани ми нянга отолиамби. Туиэ сагдангоми найди гисурэндуми отоликай-тани. — Гэ, тэде-дэ, хайрини. Дака, нёанчи сонгомари панкичи осини, суэ хоричигоми-да, намичигоми-да мутэдиэсу. Нёанчи дабаомборива, пулэумбуривэ тэнг улэсил гурун. — Туй би хэсэдии Валя иланто бичхэвэ Кестэду бухэни. Дюэр нгаладии дяпара, кичэми, элкэдуи хуктуи карманчиани гидалахани. Кестэ Валиди пуечигурэ, почта дёгдиадини ниэгухэни. Буйкин гурун аминани почта дидядоани бичичи. Алдандоачи тэнг эмун дё, Исэ, Васи балдичи дё. Илира муручихэни: «Ивури-ну, сивур энэури-ну? Аба, нёанчи вадёли-да албаси. Тамача байтадо нёанчи наива памбанди-да албасил. Хэмэ, эмучэ энэури. Элкэ гисурэуривэ гэлэй». Кестэ Коника дёвани исира ихэни. Коника тамси дериндуэни дяолапсин-да тэми дамахива омихани. Асини Туру сиаворива пуюхэни. Чиаси иличини. — Туру, бунчи уй-ну ихэни? — Асичии мэдэчини. Нёани бали бичини. — И! Эй Кестэ дака ихэни биэси-кэ! Уйкэчи кэчэригуми асини ункини. — Кестэ даи дилганди бачихани. Мапарисал диадиавари намансимари одёктахачи. Туй нёанчи балдичи ичичи бичин. Кестэ Коника холдондоани тэхэни. Typy Кестэ барони ди-дэ, даива гэлэхэни. Голдёнчии дидюрэ, мома илгако дамахива нэучэури уекэмбэ нихэлирэ, тамира дамахиди конгорохани. Тавора ирагохани. — Дака, омиосу, туй тапари очоан силэвэни омигоари. — Туй чолчира, голдёнчии энухэни. Каламби хабохани. Мапарисал алдандоачи нанай дэрэвэни нэхэни. Тохолгома котанди очоан силэвэни нэхэни. Дюэр кружкэду чаива сирихани: — Сиаросу, дака! Кестэ очоамба сиаичами хони-да мутэчини. Билгадоани хай-ну лип осихани, эриэмбэни кадахани. Силан, эм полпимба чаи муэвэни омихани. Кружкэи нэкурэ, силэ котамбани хангиси анахани. Кармандиади бичхэсэлбэ татара, дэрэ оялани нэхэни. Коника сарасини, Кестэ хайва-да тайвани. Нёани улэнди сиахани. Очоансал мулгиктэни хэрбэ-хэрбэ очоами, дилиани, даи дилганди симичихани, дэрэду омохани. — Ми, ага, сунчи тэнг оркин мэдэвэ олбими дичимби. — Кестэ тэпчиухэни. Коника хал-хал ода, колом тэгухэни, диаи ундивени отоличами халачихани. Туру-тэни, сиарии нангалара, эдичии дичини. Холдондоани тэхэни. Кестэчи ичэдихэни. — Пурилсу чаохадо буйкимбэчи гисурэнгдэми дичимби. Эйду илан бичхэ. Тэй мэдэвэ нирухэн. Чава савоандии. Кестэ дюэту нгалаи бичхэ оялани нэрэ дэрэкчи-эчи ичэдихэни. — Хони? Хай, хэмтудиэри буйкичи? Коника нгэлэхэн дилгандии мэдэчихэни. — И! Ага! Илантодиари буйкичи. Эй бичхэду: Арси, Митэ, Мосиа буйкимбэчи нирухэн. — Туй ундидуэни Кестэ иномоксани тэмбулиэ хэехэни, дилгани-да тункухэни. Коника гучи хайва-ну мэдэчигуй тара, ангмани очойган очини, мэдэчими корпиачини. Эмуту най бэюмбэ миочалахани-мат, паланчи дэрэгби ачапчи тухэни. Туру эдии холдондолани микуэчими, даи дилганди сонгохани. Кестэ дюэту нгаладии нуктэи катарахани, дилии сианточи тахани. Мэпи госолахани, оркин мэдэвэ ирами дичимби тургумбэни. — Ми эдэн! Сугдэ, оркиндо даракочиамби. Ми эдэмби! Кайран пурил буйкичи. Хониа улэн найсал бичичи! Эси тэнг эмун хусэ пиктэ Чилпанга-рагда очохани. Нёани Москва холдондоани эси сорини. Туй осивани Коника сари бимчэни, хали-да эмун очохан пиктэи чаохачи мэндиэди энэумчэ! Коника тэй пиктэи госолами илан заявлениеява нируэнкини! Най соричиани дяпагоачи. — Туй чолчими Кестэ сонгохани. Туй тайдоачи: Еки, Исэ, Васи, Нелукэ, Нёнго ихэчи. Нёанчи хал-хал илисичи. Кестэ дои памбоан-да гисурэми мохохани. Тэнг сонгои-рагда тахани. Ихэн гурун уй-дэ сарасини, хай тургундуэни сонгойвачи. Муручихэчи, сайна Коника буйкини бими, соктора сонгойчи. Экэр Туручи мэдэсичи, нёани бади сонгойни. Хайва-да уми мутэси. Туй пэргэчимэри хал-хал илисичи. Нимэнкэн пиктэни Фома, дёбончи энуми най сонгойвани долдира ихэни. Мэдэлчини. — Хаймари сонгойчи? — Буэ сарасипо! — Исэ ункини. Фома дилгамбани долдира, Кестэ, насалби нихэлихэни. Хуэксэдии дэрэгби хаочими, сэнгсэчихэни, Фомава хэрчини. Ланг очиндоани Кестэ бичхэсэлбэ бухэни: — Нэку, холаро! Най сагоани. Хэм ихэн гурун сим очичи. Тэнг Туру-рэгдэ эмуту толкичи-мат сэнгсэчихэни, нучи, кусун ана дилганди сонгохани. Бонго бичхэду Арси буйкимбэни нирухэн бичини. Нёани Москва говани сорихани. Истра, гучи Днепр биравани даоми сорихандолани дюэр ордемба бухэчи: орден Боевого Красного Знамени, Красной Звезды, гучи медаль «За отвагу». Бичхэду дянгойни нирухэни, Арси Самар Днепр мангбовани най бонгодоани даора, дёан надан немцэвэ вахани, байгоан дянгойвани, пулемётчикава. Тэй тургундулэни гучи нёандоани орден Боевого Красного Знамени багоани нирухэчи. Чава Арси эчиэ барани. Соринду буйкини. Фома дюэе бичхэвэ дяпахани. Чадо Митэ, боло 1942 айнганидоани буйкимбэни нирухэн. Сталинград хотони тулиэвэни сорихани. Сержант Наймука Александр Максимович гэсэ бичини. Немцэ дянгойвани пленду дяпара мочогомари долбо байгоан минэчини тэрэк энэхэни. Тэй минэ пуйкуйдуэни Коника пиктэни Самар Митэ буйкини. Дюлэ сорими медаль «За отвагу» бахани бичин. Фома Правительственный бичхэни чу хаморойду холахани. Бичхэ конвертадоани нирухэн бичини: «Кондон ихони, Бури крайни, колхоз Сикун-Покто, бари Игнату Самар». Бичхэвэ М. И. Калинин нирухэни. Бонго всесоюзный староста тэй бичхэду мактахани, банялахани Коника мапава, асиани Турувэ, нёанчи улэн, маси пиктэвэ Самар Мосиава удихэчи тургумбэни. Мосиа нанай голодоани бонго лётчика бичини. Нёани буйкимбэни кайрамари, кэйнгэмэри эй бичхэвэ нирухэчи. Уйлэ дэгдэчими сорими мэнэ истрибительби дегдэлуэн-дэ, байгоан эгди машинасални бивэни дёгболахани. Капитан Гастелло тахамбани амдахани. Москва дидядоани би ихон Васильки. Тэй ихон дидядоани туй сорими эргэмби бухэни. Тэй чаохадо нёани илан «Юнкерс-88»-бэ тугбухэни. Гучи Калинин мапа Мосиава баниалахани тургуни гуй би: чаоха дюлиэлэни самолёта «Родина» Москвадиади Дальний Востокачи эм дора дими хуэдэкпиндуэни, Мосиа тэнг мангади бэлэчихэни. Самолёт Керби дэтудуэни тухэни. Тэй самолётаду бичичи: Полина Осипенко, Марина Раскова, Валентина Гризадубова. Мосиа тэй эринду телеграфадо дёбохани. Ини-долбо дёкчии эм энуэми дёбохани. Керби ихондиадини най телефонди мэдэвэ гисурэучиэни чава нёани Москвачи телеграф «Морзе» аппаратадиани телеграммава бухэни. Тэй валиахан эринду Сталин бэеди мэдэвэ сагои Мосиа савоанкини телеграммава холай бичини. Най хони-да гэлэгуйни, бавохани, гадёхани мэдэвэ хэм Москвачи савоанди бичини. Мосиа сиагоани энини Туру, Валя почта дянгойни, ирасойл бичичи. Чу хаморойди Калинин нирухэни: Мосиа эргэмби герой эрдиэни бухэни тургундулэни орден Ленимбэ бугуэри мурчихэчи. Холами Фома ходихани. Дёгдо сим очини. Хэм найсал чинки илисихачи, эмуту агди пойкахандоани диэсэнки-мэт очичи. Фома бичхэсэлбэ дэрэ оялани нэкухэни. Иномоксаи пункукэндии хаочими боачи ниэгухэни. Най хал-хал очичи. Эм иниду туй эгди, оркин, кисиако-маня мэдэвэ долдиори, манга! Хаомба бари-да албаваси! — Даи, оркин мэдэ ото би сангардола-да ири. Гэ, тэй «сангар-мат» ми Коникачи, Туручи оркин мэдэвэ ирахамби, Кестэ хэсэвэ ангоми сонгохани. Балдихандиня эй ини чу оркин ини! Мангачамиа бэгдии паланчи сикулэхэни. Нгаладии тамси деримбэни дяпара, мэпи дюлэси анами, дюкэн илихани. Туй тара, уйкэчи дуэрэхэни. Ниэгухэни. Дёкчии энухэни. Бэгдини поани эрду гитопал энэйни. Тунепуни, туй тайдоани, улэнди бэлэчихэни. Бонгодо Алчоан дидивэни бачихани. Нёани хами алани най умбул дилухэни. Бачихани бали Кианува Нëамбани орони Тайра элгэхэни. Тэй хамиалани Дяки хамиалани Байбали, Лунгсэ, Кана, Суэдэри, Этэкэ. Пикэ, амхаи Ангангава элгэхени. Чу хаморойди Хэнгудивэ бачихани. Хэм бачии найсалба ангаорадихани. Сонгойчини Кестэ насални сэрункини, хаолохани. Алчоан дёвани исидоани ниэхэни, сэе, гогда, дэрэлни чахон би, гэнгиэнди насалко эктэ. Алчоан асини, гэрбуни Нати. Тэкэни Сакачи-Алянка. Кестэвэ исидои хоранкини. Илигора, монгондолани наман-да, деунгиэ дэрэгби бухэни. Кестэ болдадими одёхани. Гаксиа дэрэгби бухэндуэни, нгаладии наман-да одёхани. — Дака, ми бурпунчи энэйи, пуюгуй таи. Уликсэвэ, диэктэвэ дяпахамби. Сайна эгди най дидил. Нати ундивэни дахами дилидии гэкэл-гэкэл тахани. Кэчэригурэ, дуэрэлухэни. Муручихэни: «Сайна, оркин дякава дяями мутэвэси! Сумэчихэси-дэ най сари. Мангава бапи найди гэсэ кэйнэуривэ гэлэй, эм сумэчиэми, эм дяями. Туй бини най ундини: «Мангава найди оболаори. Синду ебэ оси». — Туй мурчими Кондон тулиэвэни дуэрэгухэни. Мурундуэни очини, Коника дёгдоани най тиас бивани. Коникади, Туруди сонгойвари ходира, найди гэсэ тэсичи. Най ихэмбэни агдахачи. Гэсэ найди опи — кусунку! Элэ дегби исигойдои Ямикта ихондиадини диди найва бачихани. Дуэрэхэчи: Тосто, Чайдака, Даи, Лунгсэ, Ари, Баринга, Дёкоанди. Найди бачихани. Сивучиэчи-мэт дёкчии игухэни. Тамсидои асини Анна чэк тэтугурэ тэсини. Пункуирэгдэ эчиэ тэтугуэни. — Амичи! Ми симбивэ балана халачии. Бурпунчи, хай, буэ энэсипу? Кестэ эрдэнгэми мэдэчини: — Уй, синчи гисурэхэни? — Валя! — Асини унгухэни. — Ми тэнг мангади ядахамби, сонгоми кэтэлэ мэпи хуэдэхэмби. Дои оркин очини. Анна, сиагоива буру. Ми демусиэмби. Наканчии тувурэ, чороачихани. Мэнчии Ревэ хэрсирэ ункини, Сорго ихончиани найва саваними энэгуэни. Нэ, Нерпин, Пидари дёкчини ихэри. Нёанчи пукчунди дидил. Чади огора дидюхэри. Ревэ чихалара, боачи пагдиалахани. Дамахива омимиа, дёнгохани, ункини: — Анна, кэтэлэ онгбохамби. Тэй чикушкэду нэучэйси спиртэвэ мэндии олбинхари, нэкуе дидюйчи дюлиэлэни гойва гадиамби. Анна пингис чихалачини: — Хайлохачи, амичи? Пурилси эй инивэ исохачи осини хайла бариси? Мэнэ-дэ мурчиру, минду кайран биэси, баогорини манга! — Кайран биэси осини хукуру! Олбимногоари. Хэмэ ходиро! — Туй час унгурэ насалби лупсинкини. Даии омихани. — Чихани! Туй очини. Нёанчи горяни — буэ горяпу. — Газета хаосандини тукуруи хукуми чолчихани. Эдии холдондоани дэрэвэ нэхэни. Чаива Любэ сирихани. Чаива омира, бурпунчи энэхэчи. Уйкэ кэндэрхиндуэни фельдшер Мартыненкава бачихачи. Матвей Алексеевич уми бачидои Кестэ ичэхэни: дэрэлни пота-пота сэрункимбэни, эмуту сэгден босо-мат бивэни. Насални иномокса-маня очимбани. Пэмуни, сэчихэни сиргундивэни. Нёани Кестэвэ наман-да ункини: — Агакан! Ми хамарихамби! Кэртэ енгнэхэ! Хони-да хоричими мохохамби, чилахамби. Коника аболихан! Хониа оркин! — Хай, Коника буйкини? — Кестэ оломи мэдэлчини. — Нёани эси ая бичин. Минди гэсэ сиари, тэси тахани. — Тэде, агакан, тэде, буйкин! — Тэй хэсэдии фельдшер боачи лупус нехэни. — Тэнг эрдэнгэ, бунчи Валя гисурэхэни, Коника пурилни буйкиниэм! Пурилни ая, нёани буйкин, тэнг эрдэнгэ? Кестэ асичии эчиэ гисурэни, туй дёкчи ихэчи. Тамси пэгиэлэни Коника аболихани. Дёгдо най тиас бичичи. Хэм найсал чимо-чимо, эм туйнкуэмэри илисичи. Эмуту фугасный бомба чилкэми найсалба десэмбуэнкини-мэт очичи. Асии голден холдондоани экэрди гэсэ тэвэн-дэ Каначи энэхэни. Кана симуэчими ункини: — Миавани мутэгуэчини. Кисиако бими-дэ даини! И! Чадой даи оркимба хайдо-да баваси! — Кестэ угухэни. Туй тара, боячи ниэхэчи. Боала ундэхэмбэ бара, ичихинчадо пора, дёкчи ивухэчи. Тамси дериндуэни, тэй ундэхэнди, дюэр банданди бэгдилэмэри ичихинчава ангохачи. Очин найва эурирэ, тэй оялани нэхэчи, полтади дасисачи. Нгалани, бэгдиэни лэбэрди уюхэчи, диркэхэчи. Дёва сирхэди эрихэчи, модамбани уйкэ уелэни уюхэчи. Чадо-мат ихэн найсал пулси, ниэвэчи, дамахива оми талохачи. Илиачиа иниду-мэт Коникава хумухэчи. Хэм илан ихон найни дичини. Аминдиани гэсэ пурилни панёвани дегдихэчи. Амини хумуни холдондани пурилни памятникагоани сисима торава илгамохачи. Нирухэчи, «Эй тора, Коника пурилни: Арси, Митэ, Мосиа памятникани». Typy эдии хумупиэ, ходёчии-Дигор Чичикэчи нуктэхэни. Акпалон эктэ пиктэдии бичини. Колхоз Туруду бухэни: дудуэсэвэ, чирэухэн давава, орон уликсэвэни. Эм биадо хорин тиэсэвэ бэлэчимэри бурил бичичи. Хэм бурпун байтавани колхоз тамахани. Туру сугдэ эдии хумунчиэни, пурилби панёни торачиани пулси бичини. Гойдами сонгой, морай тахани. Поалдоани мэпи хуэдэй, хэтуэри бичини. Эм айнганива сиучиэниэ, най Туру хумун холдондоани буйкимбэни баогохачи. 21 иниду, декабрь биадоани, 1943 айнганиду Кондон школани даи классадоани нучи гурумбэ хэрсирэ тэвэнкичи. Сим очиндоани школа даламдини дэрэчи илингдахани. Воробьева Александра Павловна сим одивани халачира, элкэ, эми бусэсиэми, нянга белорус кэлэхимбэни савойдиа хэсэдии тэпчиухэни: — Бариана пурил! Эй иниду И. В. Сталин балдихани ини. Эй инивэ буэ голодопова най анярайни. Эси Сталин Главнокомандующий ставки вооружённых сил СССР даламдидоани дёбойни. — Воробьёва тэй хамиалани пурилчи нёани балдихамбани, бичимбэни гисурэхэни. Сэгден чаохани хони-да соривани гисурэхэни. Эси Сэгден чаохани байгоамба дабдигойни! Тэй дабдиндо И. В. Сталин дёбойни кусуни, гэбуни бини. Нёани лозунгани: «Буэ кусумпу тэде покто! Байгоамбари дабдидиапу, буэ чаохава хэтэгудиэпу!» — гэрэн яло найвани иливанкини, байгоанчи хукчуэнкини. Дабдиори мурумбэ минган-тумэн найсал игэчиэни, миаванчиани ивэнкини! Туй тами умбури: «Буэ нэ дабдигодиапу!» Суэ аминсо, аилсо, эксэнэсу тэй дабдин осигоани соричи. Байгоамба варичи. Тэнг буэ Кондон ихондиадипова дэхивэ най сорини. Туй би хэсэдии Воробьёва ундии ходихани. Тачиочи пурилбэ дёкчи чиндагохани. Ники пиктэни Паси, Кестэ пиктэрэндиэни Петькэди най дюлиэлэни школадиади ниэгухэчи. Поктова энумэри гисурэндухэчи, эси Сталин портретавани гада дёгдоари носогоари. Гэсэ магазинчи ихэчи. Мэнэ очербари исидоани Паси дюлэ ходаси найчи Сталин дурумбэни гэлэхэни. — Баниха, тэнг улэнди тайсо! Эй иниду нёани балдихани. — Ходаси най Козелков туй мактахани, Пасидо портретава буридуи ункини. Паси хамиалани Пети гачини. Пурил Паси дёкчини игухэчи. Паси энинчии хэм гисурэхэни, эй иниду Сталин балдихамбани, тэй говани школадо гисурэхэмбэчи, хонида фронтадо най байгоанди соривани. Москва, Ленинград, Сталинград удэвэни соримари хэтэухэмбэчи, немцэ чочагойвани, байгоамба пунгнэгуйвэчи: «Буэ байгоамба дабдидиапу!» — Туй бари Сталин ункини. Эне! Ми Сталин портретавани гачимби. Тумурбэни гулдэгурэ, энимби ичэвэнкини. Пикэ улпимби хангиси нэрэ, пиктэчии агдами хукчухэни: — Баниха, пиктэ! Ми тэнг агдахамби. — Пиктэи тунгэнчии наман-да одёхани. Туй тара, даминчиари, ичэгуэни, гулдэрэ энэхэчи. Анганга тамсии дэриндуэни тэсини. Агдагилай орондоани нёани тоас тагдами морапсинкини, паланчи пуйкухэни, сиантои чэк дяпара, морахани: — Суэ, хай, хаомба бахасону? Хай гэбудуэни тамача най дурумбэни гачисо? Сарасисо, нёани ини тавондоани найва мэидиэни буничи энэвэндивэни? Си эксэнэвэси хэм тэй най чаохачи дяпаха! Минчи дичин бичхэсэлбэ агдаори осини: Гиргу, Боди, Усиэн балана буйки! Пиодари-рагда ую-ну, буйки-ну, савачи? Паси энини нгэлэрэ, хал-хал иличини. Анганга орончии хукчурэ, дэрэгбэни тиатакачихани. Пикэ сонгоми мэнэ гиалакочии чочагохани. Анганга топтова дяпара, Пасива чирэхэни, дюэту бэгдивэни пойкахани. Топто модамбани тайбола тукпэмбухэн вами сэлэмэ киамакалани гидалара, тоанкини. Паси дилини пэйси ловокпини. Топто модамбани чугумэ камин бэгдичиэни уюхэни. Чиптэнгивэ дяпара, пиктэрэмби мэтэхэни. Паси морами сонгохани. Найва хоригоачи хэрчини. Энини пиктэдии гэсэ сонгохани. Пиктэи кандёй-да, хони тайни, тагдахан амхадии нгэлэчихэни. Туй сонгоми илисини. Анганга ядара, сиргуми паланчи тэхэни. Аяктаи туругуми мутэмиэ, морахани, насалдолани иномокса, дэрэгдулэни ниэсэнги хэехэни. Хайва-ну дёнгора, чангсоап илигора, Пасингои тойками морахани: — Си, сарачи, Сталин найва вактайвани? Нёани чаохани-оперативникасал! Нёанчи «кулуктэ» найвани вактайчи! Лагердиади чочаочиачи эмуту бэюмбэ-мэт миочачичи. Тэнг сиамбачи-рагда часора дянгой ичэгуэни гадёйчи. Кэтэмэн зонадоани Алексей Самар оперативникадо дёбойни. Нёани найва миочачихамби минчи гисурэхэни. Хай чава Сталин сарасини? Нёани бурэчини тамача гиамба? Нёани хэм сари! Си, инда пиктэни, тамача най дурумбэни дихади гачиси, дё идэнгуэни носогой мурчиси! Аба! Туй одаси! Ми чихаласимби, тамача най дуруни ми дёгдоива бивэни. Отоликасо? — Анганга морахани. Пиэчи уйкэ кэндэрхиндуэни дикэн-дэ, илими хэм ичэдихэни, хони-да сагди пиктэрэмби тойкандивани. Сагора, боачи лупус ниэгурэ, дёкчии пагдиалахани. Игуйдуй морахани: — Сагди! Пасива дамани элэ вари! Топтоди ловохани! Сагди! Хоригоари! Кестэ тамсии оялани чороачихани. Туй билэй, эмуту кэксэ-мэт паланчи пуйкухни, ёханко тэтуэи дяпара, боачи ниэхэни. Сагдии хамиалани ниэрэ, хасасими мохохани. Ихэндуй ичэхэни: Паси паландо. Паландо би Ангангава чопоколара тамсичи нангалахани. — Ходиро, пиктэрэмби тойками! Туй тами горо найва вавори? Анганга эчиэ-дэ туйнкуэни, хони тухэндуй туй бичини. Эчиэ унгурэ Кестэ мэдэчивэни. Паси бугдидуэни би топтова ачора, илигоанкини, наман-да одёхани. Паси бади даиди сонголохани. — Мапа эй пиктэвэ сайна вагой тахани? Суэ дидэчису осини, Паси мэдээ ангомча! — Туй Пикэ Кестэвэ баниалахани. Пиктэй мэнэ гиалакочии элгэгурэ, пэнксэкуду муэвэ нэрэ, пиктэи дэрэгбэни, нгалани, бэени силкохани. Лэбэ пасидиани хаохани. Гой рубашкава тэтуэнкини. Мэнэ накандои акпамбоанкини. Кестэчи ниэгухэни. — Дака, нёани морахани, дилидии Ангангачи гаёхани, — пурилби буйкиэм-дэ. Хай тэдени? — Хали буйкичи? Уй буйкини? Туй дёдялидоачи Паси гиалакодиади ниэрэ гисурэхэни: — Чисэнивэ сагди похоронкава бахани. Усиэн эксэ буйкимбэни савоанди бичхэ. Дюлэ-тэни гучи дюэр похоронкава бахани: Гиргу эксэн, Боди эксэн буйкичи бичхэвэ. Ми чава холакай. Нёани минчи ункини, уйчи-дэ эди гисурэрэ! Сумэчиури! Ундини, нёанчи уюн, хэм дидюйл. Пиодари чу хаморойди, чаоха ходиочани-мат исигой. Туй толкичихани. Толкимби агдайни. Анганга пурилни тойнга хусэ, эмун эктэ, гэрбуни Ока, Акпалон пиктэни Ники, пурэнду памара, хуэдэкпини. Нёамбани гэлэгумэри чилахачи. Ока Дигор Епиди эдилэхэни. Пиктэгуй баридои буйкини. Епи 1942 айнганиаду чаохаду буйкини. Эктэ пиктэчи сагди энини Сампия огдёми удихэни. Нёани дай эктэ очини. Паси сагди аорини тамсичи тохани. Нёамбани хуэл гиран-да, чемодамба нихэлихэни. Бичхэсэлбэ дяпагора эугухэни. Сирхэмэ уючэни ачора бухэни: — Гэ, эй бичхэсэл. — Кестэ нгалачини бухэни. Кестэ дяпара, нгаладой ярчини. — Сайна, эй-дэ тэде? Петя холаро. Пети сола би конверта бичхэни дяпахани. — Суэ пиктэсу Василий Семенович, Курск хотомбани дяпагоми сорими, эмуту герой-мат буйкини... — Элэ! Пети, элэ, эди холара. Савори. Бичини-мэт уюгуру. Паси нэкуру, чимадан дочини. Паси хэм бичхэсэлбэ чемодан дочиани нэкухни. Кестэ холдончиани дидюхэни. Анганга элкэ тэгухэни. Мома уекэндулэ дамахива дяпахани, даии тэучирэ тавохани. Гисурэхэни: — Чисэнивэ най военкоматадиади пулчини. Дуки ихончиани энэйдуй хэйкухни. Минду тэй Усиэн аболихани бичхэвэ бугуй ихэни. Чава уй-дэ эчиэ сара, ичэрэ. Ми тэй хаосан мэдэвэни агдасимби. Туй мурчими дяяхамби! Най сарасини улэн, мэдэ оси! Чаоха ходиочани савори. Пурилби нэ дёкчиари дидюил! Гэ, чава ми агдамби! Анганга Пасичи мангади тагдахани. Дони чиурисини, мурчини: «эдэн пиктэ, оркин най дурумбэни дихади гачини. Мимбивэ диодилини, инектэйни, найдо бодоасини. Ми дои сонгойвани отолиасини! Мимбивэ бодой бимчэни нёани мэдэлси, пэргэли тамча? — Анганга ункини: — Хайми ми тагдахамби? Сталин ми пурилбивэ хэм чаохачи энэвэнкини. Бурпури боачи палохани. Чадо най найва кайрандаси! Эй бавохан бичхэсэлбэ агдаори осини, балана пурилби: Гиргу, Боди, Усиэн буйки! Тэнг эмун — Пиодари-рагда уюн. Пурилбивэ палохан най дурумбэни дёгдоива носогой тами дихади гади! Тэй мимбивэ диодилини биэси, хай? Энини-дэ гэсэ, сингирэйчи! — Анганга туй ундэ халачихани, хайва Кестэ унгуем. Дэрэкчини ичэдихэни. — Анганга, си хангиси муручиси. Сталин оркин биэси. Уй буэ начипова хукчухэни? Гитлер! Герман чаохани! Сталин чаохава дёмбоачини. Чаоха эм ода тагоани нёани договорба Германи эдендиэни нирумэчихэни. Байгоан-тани тэй договорба гудэчирэ бунчи хукчухэни. Буэ напова най кандёми соригоани гэрэн найва чаохачи дяпахани. Си, ми пурилпувэ, фронтачи энэвэнкини. Си гой найва госолайси, байгоамба госолагилай оромбани мэнэ эдемби соира ходиро. Лёника минчи гисурэхэни, байгоамба буэ чаохапу пугнэгуйчи, элэ дабдигоапу! Пурилдиэри гэсэ тэгурэ тэй анява анярадяпу! Пасингой одёгоро! Ая очосо. Нёани синчи манга тагдахани. Пиктэрэнси тэрэк муручини. Си, сагди эдэн, хэм хангиси-маня мурчими вадёлихаси. Улэнди отолигоами, пиктэрэмби аксихаси, моксахаси. Кестэ туй ундэ, Пасива хэрчини, тунгэнчии наман-да, ункини: — Эди дамачи тагдара! Нёани отолигоачини. Муруни эси эмуту нучи най-мат бини. Эди тагдара! Паси хайва-да эчиэ унгуэни. Хэмэ бичини. Кестэ халачими мохора, гучи тунгэнчии намангора одёхани: — Паси, эй тойнга тиэсэ, синду. Петиди магазинчи энэрэ сикун дурумбэ гасосу. Чава носоросу. Си гачиси хэм гудэхэ! Эм часа сивучэниэ, Анганга тамсини бадодани таохако рамкадо Сталин дурумбэни носохачи. Бимиэ-балдимиа, Кестэ сугдэ энуси, буйкин пурилби толкичи тахани. Поани эринду инэдэлэ гаядихани, насалби эчиэ лупсиндэни. Сугдэ чаоха дюлиэлэни балдихамби эримбэ толкичихани. Пурилдии пурэмбэ пулсии, согдатава нарии, тэвэнэ янкойи, усимбэ дёбойи, сикун нава боялии. Тэливэ, сэдюхимбэ, ивачиори мова баргии толкичихани. Пурилдии толкиндой гэсэ бии дони тэнг агдай бичини. Хэмэ балдими бими инингуй маниаривани эксивэси. Эм модан мурчихэни: «Сайна тургэнди будемби, сугдэ амимби, энимби, буйкин диасилби мэпи нганихамбачи толкичихани. Сайна, буничи гадёгоари бэлиричи?» Гэсэ балдии пурилби дёнгохани. Туиэ сагдангодала балдими бими пурилбэ эчиэ отолиондаи: пурэмбэ хони-да пулсиуривэ, согдатава нариорива, балдиорибиури гиамба. Хэм тэй дяка, мэнэ-мэнэ гианку, мэнэ-мэнэ ингэлку! Наондёан найду чава хэм улэнди отолиорива, саворива гэлэй. Бай хэсэдии отолихаси тэде ана! Хэм тэй гиамбани отолипи-мат най бэени одячи. Ми эси-дэ амимби кэкчэхэмбэни мэдэвэ пурилчии эчиэ гисурэи. Буэ тэлунгупу хадо-да дяламба хуэлими буэ балдипова исихани. Сагдил пурилчиэри, тэй пурилни мэнэ пурилчиэри гисурэмэри, туи исиванкичи. Чаива омира, Кестэ Любэнгуи гиктадихани, нимэнкэн пиктэни Валерива хэрпугуэни. — Эй иниду ми тэлунгувэ сунчи гисурэгуй тамби. Пурил хэм агдахачи, туй даминчи дёмбохани. Любэ дидюхэни, нимэнкэн пиктэдиэни гэсэ. Пурил хэм Кестэ дякпадоани-маня тэхэчи. — Гэ, улэнди досодиосу. Эй тэлунгувэ суэ эдегуэсу гисурэмби. Эди онгбоасу. Отолихарсу? — Отолихамби! — Витя ундэ, мэндии инектэхэни. Хэм инектэхэчи. Даии хангиси нэрэ, Кестэ тэпчиухэни: — Балана тэлунгуду, Мангбова соли бичини Сикачи-ихони. Тэй ихон Самар бирандоани илисини. Самар донкани-маня балдихачи. Эм модан тэй ихомба хамача-ну эну исихани. Тэй энуди най буйкичи, малкичи. Уюн гурун хумумэри корпиаси очичи. Туй тара, буйкин гурумбэ дегдичихэчи. Туй-дэ эсэлимэри мохохачи. Хэмэ дё мэнгдэ дегдичихэчи. Най малки! Ихонду тэнг эмун паталан дэрэдигухэни. Нёани нгэлэчими сонгохани, дони басими кэйнгэхэни, хэсэвэ умпугуй диагой барачини. Ини таондоани сапси кирадоани тэсини. Ичэдихэни: нёнгиан боачи, Мангбокан муэчини. Туй тэсини уевэни эм пичуэн хоролихани. Пичуэн пэйси-пэйси туми хоролихани. Туй тумиэ нгуйрэни исира дохани. Хасарби хархими сосохани. Тэй хамиалани пичуэн инин таондоани пулсихэни, чавакидои гой-гой согдатава ирасохани. Тэй согдатасалба сиами паталан балдихани. Туй бимиэ, хусэ пиктэгуй бахани. Сосоди гэрбиэхэни. Сосо нингман мэргэни-мэт тургэнди урэхэни. Согдата бонгодо валохани. Нянга урэмиэ, пурэмбэ пулсилухэни. Непултэвэ, бэюмбэ валохани. Пурэмбэ пулимиэ найва бачихани. Нёандичи гэсэ пулимиэ, асигой бахани. Илан пиктэ балдихани. Сосо сагдангохани. Чу нэудимэ пиктэни эктэ пиктэгуй бахани. Сагди амини пиктэкэнду агдара косомби бухэни. Монгончини косомба гидалахани. Кармандян пудин опованкини. Тактолаи дякаи ниэвурэ, пиктэдуй бухэни. Баян аси опованкини. Балдиори гиан тамача асила даи торива гэлэхэни: дёан сэпэ, дёан авата, дёан соли, дёан муэду, дёан дорон, ванколи, деликэн, хулу. Хэм дёан-маня. Гучи сэурэ, эм гулухун, кэйрэмэ энюэ, диха, балдама тэтуэ, оногда. Сосо сагдангоми, эрдуи буйкини. Амимбари эсэлирэ, дякани оболахачи. Дяка Поянгоду пулэ очини. Кармадян хадёни! Туй тара, аилни чиочилохачи, хоракталахачи. Эктэ най хадёмбани хэм кармадян пиктэдуи Сосо аядой бухэни. Косон-тани гианду акпало пиктэду бугури бичин. Косон нучи пиктэ идэни очини. Ачогоми байбай! Дилилани ниэгуэси. Эм модан, сиксэ эриндуэни сиахачи. Поянго аилчии ункини: — Косомба боялими ая! Пиктэ дилилани ниэрэси. Ми мэнгумэ толбасалди толбагодямби, косон биди очогодяма? Гэбуни-дэ чади тувуэси! Гэ, эй хэсэ байтадоани горя очини! Акпалон акчи тагдахани. Паланчи мома муксуи нангалахани: — Иламоа! Колан дайлани пиктэ тургундуэни сагдил балдиохан кэсини хадёмба боялиори! Хайдо си, тамача гиамба бахаси? Балапчи гиамба най каласи! Поянго до пэрэгдулэни тагдара, панкини! Сурэи дяпара, пиктэи монгомбани мокторам чапчилахани. Туй тара, сэксэ-мэне очин косомба агби путунчини нангалахани: — Пиктэе сэксэни илэчиру! Долбо пиктэи хумурэ, хадёмбари огдадоари тэучирэ Мангбова хэенкичи. Чисайдоачи уй-ну морахани: — Бирала иривэри осини, сайхарсу! Ми-дэ сайна нуктэдемби! Чимай-мат ичэхэчи, хамиалачи огда дидивэни. Дидиала очиндоачи сахачи, пурэмбэ пулсини диани нёандини гэсэ нуктэми дидини. Туй гэсэ хэенкичи. Туй димэри, сиксэнгиэлэ исихачи, эм биран давани. Биран муэни гэнгиэ бичини. Туй тамари, Гэринди гэрбиэхэчи. Тэй бирамба солохачи. Дадоани най кэкчэхэмбэни сохачи. Тэй саичан пуксинду хэи наптахани. Хамила дичин долин ангни, тэй саичава ичэрэ, туй хэи энэхэни. Мангбова ниэрэ, анчи энэмиэ эм бирава бара, согдатани эгди бини, тэлэхэни. Тэй бирамба Самаргади гэрбиэхэни. Дадони дэрэдихэ пурилни улчисэлди гэсэ очичи. Самандир халани очичи. Бирамба уйси солохан пурилни, орочива бачира, орочи очичи. Халагоари Самарга опованкичи. Тагдахан акпалон акчи намочи ниэрэ, Шантарский боачасалчини исира тэгуй бахани. Нёани пурилни намова пулимериэ Филиппины умбури боачансалдо тэгуэри бара, халадиари боачангоари гэрбиэгухэчи. Поянго-тани Гэримбэ соломиа найва бачихани. Эм дай, голдёнко, холко, чилпама дёгдо нёанчи бичичи. Сайна боавари холбари индэулимэри Холдамиди гэрбиэхэчи бидерэ? Биран дадони тэй дё иличини. Халари Диэнсэл ункичи, килэрдиэди тэкэнку гурун. Гэримбэ уйси солохачи. Соломари Хэрпин давани исихачи. Боавани улэсимэри, туэсугуэри дёмбохачи. Дёгоари чилпамава ангочичи. Боло давава тэлирэ, тэй хуйгисэдиэри пурэнчи энэхэчи. Гисурэндухэчи, бипугуэри боагоари гэлэчигуэри, пойканко биадони-мат эугуриди. Экэрчи дёгдо дэрэдихэчи. Согдатава нари, токсава, пимувэ, пойкади, сэрмуди бэйдэхэчи. Туэри тургэнди маняхани. Поянго Гэримбэ соли энэхэни. Диани Хэрпин бирани пулчини. Поянго бирангой хурэнсэлбэни тэнгтэми пулчини. Энэмиэ, эм биран давани бахани. Муэни бойкони эмуту силэ-мэт бичини. Сайна хэвэн муэни хэегуйни биран? Даралани эмуту, Гэрин-мэт би. Хэени элкэ, няр би. Дочихамби симбэ паяктади дасира, сохолтай тэтугухэни. Хурэнчи токохани. Поромбани тэнгтэми ярчини. Эм хурэкэнди ходини. Бахани биран хурэмбэ кандирами хэеухэни. Деунгиэ калтаду Хэрпин дэтуни улэн ичэури бичини. Хэрпин гэрбуни, «харпича» хэсэлэни осихани. Поктова хуэдэгилэйдиэри туэ мова харпимари пулсил бичичи. Туй пулими хали-да поктова хуэдэвэси. Поянго анчи кэчэрихэни, очом энэхэни! Хэвэмбэ ичэхэни. Хэвэн симатани эмуту мэнгун пудэндини-мэт бичини. «Гэ, ми тэрэк пэргэми ункимби, хэвэн муэни!» — Агданами ункини. «Хэвэн би-согдата би!» — Туй агданами иличини. Туй илимиа долдихани, хай-ну, хай-ну сиасимбани. Хабдата сиасиниам ундини, хэдун аба! Нуктэй силичэвэни ачора, гоар опованкини. Нуктэни биди би, туйнкуэси. Хэдун аба! Сохолтаи тэтугурэ пэйси хурэмбэ сусуэнкини. Биранчи сусуэми долимбани исихани. Дюлиэлэни даи олан бичини. Муэни сугбинкини. Дидячини дичиндуи ичэхэни, ичэрэ лапам илихани! Оландо тиас эмуту нингман каландоани-мат очёан пуйсихэни. — Тэй-ну пуйсини сиасини бини-мэ! Еду най балди! — Поянго морапсинкини. — Ми баян боава бахамби! — Туй Поянго бахани Кондон ихони бэсунгуэни. Тэй ихонду буэ балдиапу! — Туй Кестэ тэлунгуйи ходихани. Даии дяпагохани. Ревэ мэдэсихэни: — Сагди! Ихон гэрбуни Кондон, уй туй гэрбиэхэни? Хай дякани? Кестэ хэмэ бичини. Сайна, нёани гой дякава мурчихэни. Насални лупсинчэй-мэт бичини. Туй бимиэ, эмуту сэнэгуй-мэт нигухэни, ункини: — Реве! Си, чу даи пиктэрэмби. Димагоачи гэлэнгдэу: Валава, Еугиэвэ, Ефимбэ. Уну, сагди чайлагоасу хэрсием-дэ. Любэ бунду улэн сиамба пуюри! Ревэ пагдиалахани. Нянга бими, Еугиэ дичини. Иридуй мэдэчини. — Хай, дака, энулухэсу? — Аба! Бай чаива омигоасу хэрсии. Пурилби тэлунгувэ гэлэйчи. Сумбивэ-дэ дёнгоамби. Эй инивэ дои чу улэн! Туй тами сунди тэпугуй мурчии. — Гэ, хайрини! Улэн-гоани. Ми, дака, олохамби, нгэлэрэ тутуми дичимби. Муручихэмби, энулурэ хэрсисуэм муручихэмби! Ревэчи мэдэчими корпиачимби. Нёани ирэ, ун-дэ, туй хэдун-мэт ниэгухэни. Вала, Ефим Ревэди гэсэ дичичи. Хэм найсал тэхэчи. Кестэ тэпчиухэни: — Ревэ минчи мэдэчини, хайдиади ихон гэрбуни Кондон очини? Чава гисурэгуй сумбивэ хэрчимби. Минчи ама гисурэхэни бичин. Най гой-гойди пэргэй. Поани най бодойчи туй би: Балана ихон очилайни баду колдон мони иличини. Бимиэ Колдон-Кондон очини. Гой гурун туй пэргэйл Кондон дюэр хэсэдуки очини: «кони», «до». Мапава най бапи дёкчи дидюми исигойдой морай бичин: Ко! Ко! Ко! Чава коничиам унди бичичи. «Кони», «До». Мападо масичи бими най индэулимэри гэрбиэхэчи кондонканди! Ихомбачи: Кондон. Буэ сагдилпу мапала маси гурун бичичи. Мапа пурилбэни дяпапари удил. Чава ходаси ульчэ найдоани. Туй балдихачи. Ихон гэрбуни Кондон — Сагдил, мэндиэри нуктэйдуэри олбинкичи гэрбу. Эси-дэ Байкал хэвэни дидядоани, Самаргирсал бичичи боаду ихон би Кондонди гэрбуку. Поянго пиктэни дюэр хусэ бичини: Дехами, нэвуни Несикэ. Нэуни Кур биранчиани нуктэхэни. Чадо мэнэ ихомби Кондоканди гэрбиэхэни. Эси тэй боава найсал Самар сусуниэм унди. Дихами Кондондо балдихани, сагдангодала бичини. Нёани бичимбэни эгди тэлунгу би. Хала эдембэни балана бодой бичичи, даи гэбуку. Эндури-мэт бодойл бичичи. Дихамива тэй кэси хамариачини. Нëамбани туй тэлунгуйл: Пурэмбэ пулсими калгамо найвани бачихани. Калгамо бэени сингакта-маня. Бэюнгэ-мэт бичини. Гогда, чумучуэни дюэр, эмдиэ нгаладоани. Дихами тэлунгувэ улэнди сарини, хони-да нёандини бачиорива. Калгамо бортай най дюлиэвэни дяпайчай, лопторам тоанди. Ичэхэндуи тургэнди иропондии салгаи алдамбани хэркэхэни. Улэнди уюгухэни. Бачидоари Дихами Калгамо калдамиани дюэту нгаладии дяпара, лопторам тоанкини. Калгамо аба очини. Сиксэ аонгадои ярсини. Гэрэн бэйнгэ хосиктани нутэчи даксахани. Тэй калдами тэлунгуду дай синкэ, даи сиулэн! Дихами туй кэсигуй бахани. Улэнди хукурэ, мэнгэрби долани нэхэни. Илан долбонива эчиэ аорани. Нёани сиандоани дилган бичини: — Калдамива бугу! Калдамива бугу! Калдамива бугу! Дуин долбонидо-рагда акпанкини. Тэй долбонива нёанчини эктэ най дичини. Бэени ичэвэси, тэнг дёбойни нгалани-рагда ичэури. Пурэнду нёани асини, дёбомдини осихани. Сиагоани пуючи, ахорани холгичи бичини. Тэй эктэ акпангойи дюлиэлэни «Ембой — индаи» бэюн симуксэдини ангмани модорира, пунгнэй бичини. Туй тара, Дихами холдондоани акпангой. Сэук тайдоани савори бичини. Тэй индани-тани долбо боава кэ дэлим пукчиэчими сэпэвэ Дехами сэрмучиэни далиго бичини. Бэйнгэ эм сэрмулэни иландиа тойкой бичини. Сэрмуни эмбэ гарпагой, бурини хулиэни эм сэпэвэ капирагой, сирэн мони илиа сэпэвэ, сэрму чилкэйдуэни пачилагой бичини. Дюэр-илан иниду исихамби боа сэпэвэни хэм манагохани. Чава савоами сэрмулэни сэпэ молдёни тойкой. Элэ! Сэрмуй ачогой-да ая! Гой боачи энэуривэ гэлэй. Туэри туй нуктэчими пулси бичини. Дехамиди най хопаласи. Диани поалдони чор, эмун сэпэвэ-дэ варами дидюй бичини. Нёандини бэе нэуни Несикэ пулпуривэ чихалами Кэурчи нуктэхэни. Дихами поани эрду талава муручиучиэни, чими сэрмудуэни согдата тойкой бичини. Туй би най Дехами! Несикэ нуктэхэндуи кэсивэ гэлэхэни. Бэпии сэкчиэрэ сугдихэни: лалава, аракива. Туй тара, хоранкини, Тугдэди гэсэ, мэнгун пасисални тухэни. Тэй мэнгунди «эдехэгуй» ангочини.Тэй сэвэни нёамбани баямбоанкини. Уй-ну тэй сэвэмбэ чолахани. Тэй хамиалани балдини оркин очини. Эну ихончини калкини. Най малдидоани Несикэ-дэ буйкини. Чава Дехами долдира огдади нганигоанкини. Энэхэн гурун тэй ихонду тэнг эмун эктэ найва, гучи хусэ пиктэвэ бачихачи. Тэй наондёкан Несикэ пиктэрэни. Эну очиндоани Несикэ асини тэй эктэвэ, пиктэи чочаванкини. Эну сивучэни-мэт нёанчи ихончиари дидюхэчи. Кондончи нёамбачи гадёхачи. Несикэ гирмасани дегдирэ гадёхачи, эм эну ди-дэ тагоани. Тэй эктэ эдигуй барачини, тэй пиктэвэ удирэ, даи очиндоани, нёандини хусэ пиктэгуй бахани. Туй хэсэи бухэмби исигоанкини! Тэй найла най балдиохани! Несикэ тавани ивачигой гурун: чу даини — Байбали, тэй пиктэни — Вала, тэй пиктэни — Валера! — Туй ун-дэ Кестэ чумчуэндии Валера барони гаёхани. — Тэй най тэсини! — Даиди нёани инектэлухэни. — Гэ элэ! Хэм гисурэхэмби.