Самар Е. В. Трудные тропы. Манга покто: Повести. Хабаровск, 1992 Стр. 147-254 Распознавание: Панкова Марина Сергеевна Манга покто Агдахамби, улэсихмби асидои, Елене Ивановне Самарду, нирухэмби Нирумди Хэйкучи-мэт хэеку Хуин бирани тугдэ, ниен муэдиэни эмуту хаолоха-мат тиак-тиак даланкини. Гой-гой бойкоку болори эрини тугуй хабдатасалба, кукпунсэлбэ биранчи хапорими олбинкини. Сапси кирани-да, хурэнсэл-дэ хэм болори идэндиэни инэхэни. Эй эринду буэ боапу туй гучкули осини. Тэнг хасинги умбури мосал-рагда илтавари калачичи. Нёанчи нёмди илисичи. Тамнакса чимай тавондоани балдилохани. Чава—тани Эвор хэдуни дэпчэ-дэпчэ гудэчими уйси, гарнай сиунчи нангалагойни. Каличо, Хэриичэн, Ургули, Начанга, Дапто хурэнсэлдуэни бэюнсэл энгтивэчи тэнг улэнди долдиори бичини. Кипангасал соривачи-да пулсимэри досодяйчи. Сио-сио хасардолари хуйсиумэри гой-гой гасасал мандодиари пулсичи. Нёнгняки, хоксиан, ёйданги, коапарон мандосални ихон уевэни намбогойни. Морайчи дилгамбачи долдира, ихонкасал хэм боачи пагдиалайчи. Туй тара сусуэчимэри гойдамари ичэдейчи. Гэ, туй дёари эрин сихэни! Судуливэ, амтакава, пичхэмбэ, тэливэ баргиори эрини-дэ сихэни. — Гэ, ага, элэ биэ-ну тэсихэпу? Пурэнчи боатогой баргиори эрин балана очин. Эй иничиэ тэй годоани уй-дэ эм чумучуэмби-дэ туйнкуэчи. Кондонду би диасилиу-да эмуту. Уй-дэ усунчивэни баваси. Дава сихэни хамиалани тэнг амива-рагда бодомари биэпу. Эмуту пурэн мапани-мат осихапу. — Туй Кана Нерпинчи хисангосини. Нерпин-тэни хайва-да эчиэ унгуэчини. Хэмэ уйси ичэдими илисини. — Эй дидядо Боктордиади Кочи дяиди пулчини. Дюэрди сангарко миочамба пиктэчиивэ олбинкини. Эвор хэвэндуэни ненгне гасава миочалайдоари Кочи ми Гоарангодиива памистохачи. Уй дабдахан осини миочамби бури. Памистохачи байтани туй би: уй эгди гасава вари, тэй най дабди. Вахамтани гасасалба хэм пинасиори илан километр эрдуэниэ-дэ. Дабдигой, хэтэгуй Гоаран дюэр инидуэ эм аора миочалами, эм танго надан гасава, дёан илан нёнгнява вахани. Тэй гасангои элбэнэди хукурэ, пиналара, илан километр эрдуэниэ хэвэн киравани дуэрэхэни. Кочи мианкини, най кусундиэни, дабдахани! Исихамби иниду сари найсалба саван-да, нёанчи ичэдейдичи миочамби Гоаранду бухэни. Чадо пулсидуи Кочи гисурэхэни: эй айнганиду Гэринду эгди бокто балдихамбани, хулу туйнкулухэмбэни, бокто балдини боачи хулу энэлухэмбэни. Хулу оси! Албами няр тэси осини хулувэ хамариори. Най, мангбодиади дииэри буэ дюлиэлэпувэ хэм улэн боасалба дяпадяма! Дядгитин, Холдами, Таломда, Сиутр хулуни найнги-маня очёгой. Най дюлиэлэни тэй боасалба исорива гэлэй. — Туй Кана пикпурэхэни. Нерпин элкэ сапси кирачиани кэчэрихэни. Пэулэнчии нгаладии гаёхани: — Гэ, си ичэчи тэли холгойвани? Чимана холгохани осини, ми чимана синди хопаладямби. Надалта биниэ холгохани осини, гэ тэй иниэ-тул хопаладямби. Эсиэни-кэ ми аба, си диаси биэсимби. Манга киалай осини мимбивэ эди халачира, гой найди энэру. — Мурчиниэ ункини: — Хэмэ туй тавори: эси Кондончи диасилчиари дуэрэй, гэ чадо няр ода улэнди гисурэндуй. Дюлэ улэн саворива гэлэй, уй уйди хопалайвани. Туй тапари-мат диа-дилари самачидяпома уй-дэ хайва-да дянайвани. Пурэнду хай-да хэм гэлэури осидяма: палатка-да, камин-да, сурэ-дэ. Сар би-кэ ои хадён: чаи, калан, кружкэ, хонян. — Гэ, си индасалби чунгу онгбохаси, — Кана дянанкини. — Тэде, инда, кисоакта, тэлиэ-дэ олбимборива гэлэй. Гэ, ичэу, хоня хава эгдиэни? — Нерпин унгухэни. — Гэ, Кондончи дуэрэгису. Элкэ гирачимари мапарисал энэлухэчи. Дюэр ихон алдани эм километр исиами бичини. Чалбо, поло балдивани сипэриэ, дэтукэн биранчини исихачи. Нгоами сисива тэнгтэн-дэ, кэкчичи тохачи. Кунгтикэвэ энэрэ школа тулиэчини ниэхэчи. Школа холдомбани сиэнкурэ мони балдихани. Киану тулиэдуэни найсал эгди бичичи. Дё эдени моралгивани улэн долдиори бичини. Нёани пурилни: Алексей, Торо, ихонка пурилни дахамари дёбойвачи улэн ичэури бичини. — Сайна, дяива ангойчи бидерэ? — Кана мурумби ункини. — Тэде-дэ. — Нерпин чихалахани. Чилианга, Кускэ, Алексей, Гиохато, Сиро — Торо, тэнг улэн бэлэчимдисэлчи бичичи. Сим исира, нучи гурун хамиалани илира, олойдиачи ункичи: — Гэ, дебомдисал, бачигоапу! Хэмтудиэри нёанчиачи кэчэриухэчи, яок бачихачи. Киану-тани олой-мат илира аисалчии хоранкини. Нерпин, Кана неамбани одёйчианиа, пурилби хэмтувэни хорамбоанкини. Туй тара чаилагоачи дёкчии хэрсихэни. — Буэ чаичи дичипу биэси, нэу, даи байтадо дичипу. Эгдивэ гусурэндуривэ гэлэй. Чимана чиачианиа нэкури мэдэ биэси. Нэ, эси пэргэлиуривэ гэлэй, — Кана унгухэни. — Гэ, улэн-гоани, чаива омимариа дичису мэдэвэни гисурэндури. — Киану мариахани. — Найсу эгди биэси-кэ! Тургэнди дяива ангора, чаива оми-да ая! — Нучикэндюэнчи инемуэк гаяохани, — тамача найсал хайва чилай, дэгдэй огда-да мутэй! — Пурил чаок инектэлухэчи. — Уй дяигоани ангойсу? — Минду, — Алексей савоанкини. — Ми-дэ ангосивасу бэлэчиндэхэмби. Мимбивэ гэлэйсу? — Эси дичин Дяки дянанкини. Аилдии бачира, Кана холдондоани тэрэ даии тавохани. Дамахива омимари тэиндидуэри, сагдил дёмбохачи: Киану пурил долдигоани деуруомбэ деуруэмпугуэни. Пурил тэнг улэнди дёбойчи. Гиктасоридо тэнг гэлэухэн найсал! Тамача гурумбэ банялори-гоани! Хангиси ачаси! Киану чихалахани: — Гэ, ая! Дидяла тэрусу, улэнди досодиосу. Ми тэнг тургэнди ундемби, деурун гиандолани, досодиосу улэнди эдегуэри. Киану тэпчиухэни: — Дёл-дёл, талоа оки, дёл-дёл, Симуэ гэрбэй, дёл-дёл, Онгеса гэрбэй, дёл-дёл, Итэ гэрбэй, дёл-дёл, Чэлэкиэ гэрбэй, дёл-дёл. Нутэ халди, дёл-дёл, Ладача оки, дёл-дёл. Олинкиа гэрбэй, дёл-дёл, Дяидо тэри, дёл-дёл, Гаса тани, дёл-дёл, Дэуруэмбэ дэнгси, дёл-дёл, Омокта ончай, дёл-дёл, Буюмбэ вари, дёл-дёл, Хорочова холги, дёл-дёл, Согдатава эюри, дёл-дёл, Таксамба барги, дёл-дёл, Хэвэнчи нери, дёл-дёл, Хангова нари, дёл-дёл, Енгдэкэнэ ангой, дёл-дёл, Кэчивэ гэмудэй, дёл-дёл, Талава сиари, дёл-дёл, Пудимбэ бачи, дёл-дёл, Асигой гадёй, дёл-дёл, Гэ, элэ, пурил. Эм эрин вэлтуэдини деуруэн-дэ туй Киану ходихани. Пурил-тэни дамари баняламари, нгалакамбари таргионкачи дуктэхэчи. Даи гурун-дэ нёандиачи гэсэ банялахачи. Най исини дюлиэлэни, дёнкасал дяи бэегуэни илан паси талова-рагда камор нутэхэчи. Сирачани масилтомари босоди ладахачи. Нерпин Канава чу даи паксиндо осиванкини. Таванки би гурумбэ нёани бэлэчимдини, гиктамдини-маня осиванкини. Хэм ангорба ходиочиани, чу даи ярочой дянгойдо мэни Нерпин нэхэни, бэлэчимдигуй Дякива осиванкини. — Туй би осини ми тэпчиурэмби! — Кана саванкини. Ангори дериндуэни дяолапсин-да нутэвэ гэлэхэни. Пуйси нутэ каламбани лапак дяпара ангорчи хуэлкини. — Гучи нутэвэ бурусу! — Кана морахани. Мома хэрипукэнди тонгил-тонгил би нутэвэ эуси таоси эбирихэни. Дяи осини талова сунгурэм нутэди мододахани. Ладача таловани гэлэрэ эмдиэди даксаванкини. Туй ладачава ладара дарами ундэхэнди ангорба суп чирэхэни. Ундэхэсэл оялани ивачиори мосалба нэктэхэни. Ходира дэримсихэчи. Хэм мапарисал даивари тавогохачи. — Алексей! Эси си дяиваси пэрэлбэни, холдомбани саса-ка луктулими мутэси. эмуту сэлэ-мэт бочогой, туй Кана ладахани. Пэрэлбэни-тэни мохалян-да мутэси! Туй Дяки ундини. Туй Нерпин дянандидини найсал яок инектэлухэчи. Тэимиэриэ, сагди гурунсэл ангорба кэндэлимэри тэхэчи. Дёлтава нэмэри тэпчиухэчи. Дяи очилайни нгониладини кампимари дёлтава нэхэчи. Долиндо тэвэ осидоани, най тэсини удэвэни, нгоними, маси дёлтасалба кампихачи. Дюлиэ-хамиа онгони удэвэни, алданкоди дёлтава нэхэчи. Дёлта-тани эмуту дёва най штукатурини дранкамат би. Туй би-дэ нёани нгоними, дирами, маси. Чава най туэри пурэмбэ пулсидуэри баричи. Боркали манахани боадо, улэн калтари сиси, калтами очимбани бавори. Гэ, чава отоли най. хали-да сиур энэси. Чава най дяиду исидиани дяпай. Эси ангой гурун, дёлта оялани хэунди итэвэ нэмэри тэпчиухэчи. Итэ-тэни най хасиктади ангойни. Туэри улэнди калтари-сиру, най ундини мова бара, нэмиди калтасора, кучэнди гиагойчи. Ангор опогоани-тани най муэду дюэр-илан инидуэ дэрбичэйчи. Мус-мус осичианиа. Итэвэ най нэрини-дэ гианко: долиндо кип-кип эгдивэ нэри, дюлиэ огодо, хамиа онгодо алдамбани даиди нэричи. Ангорба ичэдими, буэ эси нанай мурункуэни, паксимбани савори! Дяи деримбэни, дюэр токи патани-мат гиавохан моди кап: талова, итэвэ, дёлтава канирамари тукпэнгуйчи. Тэй гэрбуни симу. Балана симувэ лунгуди пос-пос сангасомари сисиди ангохан тукпэнди тукпэндил бичичи. Эси дидядо симувэ сэлэмэ тукпэнди пачиламари тэпчиухэчи. Симуэни ходира, дюлиэ, хамиа онгосалбани ангомари тэпчиухэчи. Талоани пиоланди пикичимари эурихэчи. Чэлэкивэ носора тукпэнди пачилахачи. Ангордиади пулэй талова кучэндн кэричихэчи. Кана дясилдии пэргэлирэ, хайла-да пэрэлни, холдони осини эрбэни, туй тара сиалтади яорихани. Яоричи оялани гоавомба нэхэнчини сагдил, наондёансал ангиа бэгдидери мэнэ танкичи. Ангиа нгаладиари сунгурэм дяпара, гэ-гэ ун-дэ, мэнчиэри татамари дэрухэчи. Ангиа осини холдони элкэдуй уриэми тэпчиухэни. Поани итэни капо-капо моктоанасини. Туп тахан-да дяи холдони улэнди уриэнкини. Моктоанаси итэсэлбэ най хамила калагой. — Элэ бидерэ! Туй дяпалачиосу! — Сагдимди ункини. Деунге холдони осини яоричала дюэе гоавомба нэрэ, деунге бэгдидери тактолахачи. Деунгиэ симуэни сунгурэм дяпара уриэмпугуэни татамари тэпчиухэчи. Деунгиэ калтани-да улэнди уренкини. Эе-тая бирэлни тэнг-тэнг осидоани Кана морапсинкини: — Туй элэ, дяпалачиосу! Усиди улэнди катараосу, уюсу! Алексей, Торо, Кускэ, Чилианга усиди илан боала хэркэмэри уюхэчи. — Элкэ-э чиндаосу! Дяи бэени эмуту гэкчивэмбухэ-мэт очини. — Баниха, пурил! Суэ анасу осини буэ сагдил-маня хони мутэури бичини! Туй тами най пурилгуй гэлэйни! — Нерпин нучи гурумбэ мактахани. Ундэхэмэ тэнгтэку дериндуэни нучикэндюэн эмуту ибиси-мат тэгухэчи. Сагдил дамахива тэмэри омидоачи, Алексейди, Тороди хулкигуэни илан боала тулэхэчи. Симувэ холдондиади чёнкира ивуэмбухэ хулкисэлбэ, эм султуэрэ тагоани, сэлэмэ тукпэнди тукпэнкичи, модамбачи дюлэмэчичи. — Эси-кэ султэрэси! Тэнг маси очин! — Кана мактахани. Дяи улэн холгочиани-мат усивэ ачёгойчи. Дяива ходиорива тургэлэми, Нерпин мэлдекувэ дёмбохани. Дюлиэ-хамиа онгони, аггарани-рагда очохани. Канава, Кианува дюлиэ онгоду, Алексей, Торо хамиа онгоду тэвуэн-дэ ункини: — Уй бонго ходихан осини, тэй гурун дабди! — Нёани партамалай мэнгумэ хонякамба тоан-да, уйси эурихэни. — Эй, мэлдеку турини, салини! Хэм ичэдей гурун садиама, уй-дэ дабдихамбани. Гэ, пэдэ! Тэпчиурусу! — Нгалаи хархипоалахани, туй тара, Дякчи тэнгдэухэни. Мэлдей гурун тэпчиухэчи. Дяи онгоани, чэлэкивэ, гэсэ тулэхэчи, ангохачи. Онго долани оси мурулим би итэкэндюэмбэ-дэ гэсэ тулэхэчи; моктоаначи итэсэлбэ-дэ каламари уй-дэ асор дабдиачи, уй-дэ муэрэчини. — Гэ, агбара ангомари, пулэ талосал онгодо очойвани часомари наондёансал тургэнди ходихачи. Нучикэндюэн яок моралохачи: — Эксэнэ дабдиха! Эксэнэ дабдиха! Эксэнэ дабдиха! Мэлдехэн гурун ниэсэнгиэри хаочидоачи найсал дяива кэндэли илихачи. Мактамари чаогихачи, ангосихан гурумбэ. Дяи тэнг улэн, гучкули, маси ангор очини. Нерпин Алексейва мэнчии хэрсирэ ункини: — Си дабдихаси! Гэ, эй хонякамба дяпару! — Нгалачиани нэрэ, наман-да одёхани. Нучикэндюэн яогинкачи морамари нгалакамбари дуктэхэчи. Торо акчии хоракталами ичэдихэни. Чиаси кэчэригурэ, чаикандо би дюи муэвэни омихани. Илигора, холгохан хасикта оялани тэхэни. Чава гой сагдилсал отолимари ичэдихэчи. Кана бэундиэдии илира, элкэ дуэрэми Торочи дичини. — Эй, си дабдихаси турини! Дяпару! Ангиа нгаладои би мэнгумэ хонякамби ачора, Торо долин чумучуэнчини гидалахами. Торо агдара Каначи хоранкини. Илигойдои ункини: — Сагди, баниха! Кана Торова одёктами хэсэангохани: — Масиканди балдиро, пиктэ! Эди хонякамби хуэдэрэ, кэсигуэси бурэмби! Нучикэндюэн Торо бахамбани агдамари нгалавари дуктэхэчи. Торо-да инэктэми нгалаи дуктэхэни. Дяива дюэр сиангса оялани хумуси нэрэ, ивачиори моди чирэхэчи, хэдун эм эуриэ тагоани. Киану эктэ пиктэни Динэ, сородо тиас чирохан эпэкэндюэмбэ ниэвурэ нучикэндюэнду буктэхэни. Даи гурумбэ хэм дёгчии хэрсихэни. Уйкэ дачандоани би чириктэмэ силконкодо муэвэ евэрихэчи. Эмдиэди нгалавари силкомари сагдил дёкчи ихэчи. Кэндэли би хол дериндуэни сунгурэм тэхэчи. Чу довойди, малодо Нерпин тэхэни. Нёани дакиалани Кана, холдондоани Дяки, Байбали. Чу давойду Киану тэхэни. Хэм мапарисалду, даивари конгорогоачи дамахива добохами. Чади нярдоари конгорора, данвари тавохачи. Дамахи сангняни даи, мома дёгба тиас очини. Нучи чёнкока гэрэн сангнямба ниэвуми корпигоасини. Эси-мэт дичимбэри байтани Кана ункини, хайдида пурэнчи энэури байтавани, баргиори эр исихамбани: — Илан огдади энэйпу-ну, мэнэ-мэнэ диадии? Эмун даи халикоди хэмтудиэри энэйпу-ну? Чава эси пэргэлиуривэ гэлэй. Халикоди энэури осини, хавани эгди, тавочиори дёбони эгди. Ми эмучэн-кэ мутэсимби, гэ ми огдаи биэми-дэ. Бэлэчимбэ гэлэй. Туй дёдиамари тэсичи. Бортай гисурэндугухэчи: эм огдади-халикоди энэуривэ. Халикова-тани чимана хэмтудиэри таочиориди. Уй-дэ уйди хопалайвани-рагда дёдиаидоари нянга мариамачихачи. Чихалахачи: Киану — Дякиди, эм палатка, боачи Хэрпин, Байбали — Анганга, боачи Дядгитин, Нерпин — Канади, боачи Холдами. Тэй боасал, хэм улэнди савори боасал. Мосални бортай колдон-маня. Сиаворива гамари чиманадоки тэпчиуричи. Уй-дэ хамача-да ахорава олбингой дяпайвани-да хэм гисурэндухэчи. Надан инивэ баргира, дякпиа иниду сусуривэ хэмтудиэри чихалахачи. — Гучи дёдиаогилаори мэдэ би? — Киану Каначи мэдэсихэни. — Элэ, хэм пэргэлихэпу! Туй тара, Киану нгаладии акпало пиктэчии саванкини. Алексей тукурувэ, кочикамба дяпара Нерпинчи дичини. Кочичи хул-дэ дамаи нгалачини алора хоранкини: — Сагди ама! Кэсидуи мимбивэ масикан балдианду. Тэде! Алексей балдини чу оркин. Бонго асини пиктэгуй баридой буйкини. Пиктэни-тэни огдёми най удихэни, гэрбуни Маро. Дюэе асини тэнг пангно, дялинко эктэ бичини. Эдии пурэмбэ пулсидуэни гой хусэди бачира эдилэхэни. Пурэмбэ пулсини-дэ тэнг горя, оркинко очойни. Тутуэнэ-дэ пурэнду кэтэлэ гэкчихэни. Илихани хамиалани хэм палатками, ахорани, вахани непултэнгуни, миочан октони, хэм дегдэхэни. Пурэндиэди пойканко биадоани дюэр нгалаи хархими эугухэни. Илалта пурэндиэди дёкчии дидюми кэтэлэ гэкчихэни. Нерпин дола симуэчими кочи дочини ичэдими тэсини. Алексей пэйнгэни тэнг ядахани, осади тойбалаохан палан нёани пэйнгэмбэни энупуэнкини. Туй хоранчаиниа пэйнгэни пэр-пэр очини. Туй тамиа, Нерпин чэктэрирэ, кочидо би аракингой омира, Алексейва илигоани ункини. Наман-да, эе-тая дэрэгбэни одёидоани. Нерпин нгаладиани кочика паланчи сар энэми тухэни. — Тэй тавори улэмбэни! — Мапа оломи морапсинкини. Гой кочива Алексей энини Алтонка сонгомиа пиктэчии алохани: — Пиктэ, си кэси анаси бидерэ, хони кочи боями най нгаладиадини тухэни! — Мама сонгоми, голдёнчии тэнгдэухэни. Алексей кочичи сирира Канадо бугуй тайдоани. Нерпин кормойдиадии кучэмби кортас тоанда Алексейду бухэни: — Эи кучэн синчи диди оркин сирэктэвэ хэм чали! Кэсигуэси бурэмби! — Туй уми Нерпин Алексей илисини ходдомбани кучэндии «хэтухэни». Алексей кучэмбэ дяпара, поромби уелэни нэрэ ункини: — Сагди ама кучэни, амбамба пунгнэгуру! Минду кэсивэ буру! — Агдами кочии Нерпинду бухэни. Нерпин коп тоан-да ункини: — Пиктэрэн! Эди ми бухэмбивэ хуэдэрэ! Оркимба — осира, улэмбэ — хэрсирэ тай хадёнсал! — Нерпин гучи Алексейва наман-да одёхани. Алексей кочичи сирира Канаду бухэни. Дюлиэлэни хоранкини. Кана хоранки найва Нерпиндуки оиди дяпалачихани. Масиди балдигоани, пурэмбэ улэнди пулсигуэни, кэсикуди удигуэни, ун-дэ, илигоанкини. Алексей хоран-да илигохани. Кана нёамбачи тунгэнчии наманкини, эе-тая дэрэгбэни одёхани. Туй Алексей хэм мапарисалчи хорачихани. Ходигой-тани аминчии хоранкини, Киану пиктэи найдой гойдами дяпалачихани. Чэктэрии тэпчиухэни: «Ама-боа эндурини, эне на эндурини...» Туй алосира пиктэи госолами тэпчиухэни: бонго асини буйкимбэни, дюэе асини гой найчи энэхэмбэни, оркинди пиктэи амини тахани. Алексей «Эй!» уми сонгохани. Амимби илигоанкиндоани, наман-да одёйдоани бади даиди сонгохани. Туй тара, солиа дёконду би сэлэмэ наканчи акпан-да дэрэгби пункуди дасихани. Байбали олокиана Киану анилани тас пайнгадахани. Сагдил хэмтудери нёанчичи кэчэригухэчи. Байбали соихани: — Хайгой туй оркинди пиктэи госолайси? Нёани оркини-да биэси! Асини хорайдой буйкини. Си-тэни дёгдо бичиси. Хайми-ка оромби хорячиси? Докторба эчиэ хэрчиэчиси, найчи сумэчихэси хамороани ниэрэсивэни! Бали самангоси-да делэчими мэухэн. Алексей-тани пурэнду бичини. Си мэнэ оркимби, пиктэчии эди анагора! Гэ, тэймэт кисиако байта! Си пиктэси тэнг улэн най, яр би най, най-да улэнди нёамбачи бодой, кидуй! Пиктэси туй балди най! — Пурэнду нёани ахорани, палаткани дегдэхэни нёани оркини биэси. — Туй Байбали нэуи дангсихани. Киану иладими дилии тугбурэ тэсихэни. Илади насалдии аилчии ичэ-ичэ тара, аил оркин мурумбэни отолира, дилии бади пэйси тугбухэни. Эдии оркимба бахамбани даидима асини хорихани. Нёани мапарисалба сиагоачи талгала би даи дэрэчи хэрсихэни. Сиамари гучи-дэ пурэн байтавани дёдяхачи. Огда нямолтани Дяки, Киану Ямиктачи энэйдери дэтукэнду гади очичи, нучи сэлэмэ тукпэмбэ, огда дангачавани пачилагоари Анганга олбинди, лэбэвэ чихэличэду Байбали балапчи палатка пасивани олбинди очин. Дякиди, Киануди Хэрпимбэ галомари, Гэрбилэн боалани хаворива дёмбохачи. Сусури ини исихани. Надан ини эм ини-мэт сихэни. Пурэмбэ пулсиури хадёмбари, ахорари Канади, Нерпинди сиксэ тэучихэчи халико кэтэндиэ калтадоани. Улэнди нэктэрэ, элбэнэди дасигохачи. Огдари-тани дюэр гоавомба гидалара, тэ талгала сомнахачи. Бэлэчихэн ихонкан найни сапси кирадоани илимари ичэдихэчи. Ходира диасилбари холдондолани няр тэхэчи, даивари тавогохачи. Кана, Нерпинчи кэчэригурэ, мэдэсихэни: — Ага, си хони мурчиси, ми мэндии пурэнчи нучи асии олбинкимби осини? Пурэнду эктэ най дёбойни эгди: сиаворива пуювури, индасалба даловори, мова бэлигури, муэвэ муэлсигури... Ои-ну пурэнду дёбон! Ми асии Кули хулувэ тэлгэчини-дэ улэн, палатка этурини-дэ хай, гэлэури биэси-ну? Нёани миочангоани-рагда гэлэури. — Туй Кана агби намичай-мат чолчихани, даии мода ана пэхуми. — Эй тойнга айнганидоа би ми бонгодо нёамбачи пурэнчи олбиачихандиива. Тэй айнганива нёани эм танго пулэмиэ хулувэ вахани. Миочалайни тэнг улэн. Гучи ми нёамбачи хай тургундуэни олбимпогой мурчии? Ми пламби исичайвани нёани вахани непултэ бэлэчи. Вахамби эгди оси! — Туй ун-дэ Кана даиди инектэлухэни. — Тэде, Кана, синду асидии гэсэ тэнг улэн оси! Няма, чэк бэли, намчиа оси! — Михайлан дянанкини. — Дёгдо дэрэди гурун-дэ би, тавава ивачигилай найсал-да би! Хайди нгэлэйси, олбину! — Мурумби Лунгсэ ункини. — Дяпайпу Куливэ? — Гучи-дэ Кана Нерпинчи кэчэригухэни. — Гэ, мэнэ-хони муручилэй таро. Нёани мимбивэ пурэнду кочалиаси. Сайна туэ аосо долани эмучэн гэкчигилэйдии дёмбохаси бидерэ? — Нерпин инектэхэни. Кана сагдимдии отолира, пиктэи мэнчии хэрсихэни: — Нэку, такто-до би миочамба тургэнди гэлэндэру! Увуй тахидо би. Гильзани-тани куркэ долани бадячи. Хорин-гочин гильзава дяпангаси-тани. Эси тургэн гадёру! Гоаран такточи пагдиалахани. Дёи сиридии гэсэ, усин моданчини тутухэни. Чадо нюнгунди бэгдику такто илисини. Гоаран токпондола торидии гэсэ, амимби ункимбэни дяпара, тургэнди дидюхэни. Сасама переломка тэнг хэню, намчианга бичини. Кана самакивани ярсихани, моктолира довани ичэхэни. Дони эмуту панячико-мат пудэнкини. Туй ярсира, миочамба пиктэдуи бухэни: — Огдачи ираро, улэнди элбэнэ пэйгиэлэни нэру. Сапси кирадоани ундэхэнди ангопохан даоро илисини. Чадо экэр яогимари депуривэ пуюхэни. Кана даи асини Чайдака хэсэлэни нёанчи дёбохачи. Чайдака тэнг маси, мурунку пудин, ичэйни-дэ хатан бичини. Най кармадян ундини эктэ. Сэни сосай эрдуэни бичини. Ямихта ихони экэрни нёамбачи кидухэчи, бодохачи, нгэлэчихэчи. Ундивэни-дэ тэнг мэргэнди дахахачи. Нёани мактамбани экэсэл даи гэбуди бодохачи. Чава бавори-да дя дяка биэсини! Чу даи, маси пуюмди тул-тул Дадо, дюэе Кана асини. Дадо балдио халани Альчека. Нёани диктуни, пулсини, кусуни хусэ-мэт би. Хэм дё дёбони — нёани дёбони. Нёамбачи Кана илиа асини Кули-рэгдэ бэлэчи бичини. Кана даи асини эдидуй эм пиктэвэ-дэ эчиэ барани. Тэй нёани гориани бичини. Туи би-дэ уй-дэ чава-ка хали-да дёдяси бичичи. Гэ, Малака-рагда эдидуй илан пиктэвэ бахани: дюэр хусэ — Гоаран, Порта, эктэ — Тани. Илиа асини Кули тэнг эмун пиктэвэ бахани, гэрбуни Витя. Кули хоня дони сонгомоси-да, долани чукин мурун би-дэ хали-да саваси бичини. Нёани найчи инемуэк ичэгуй бичини. Эси нёани даоро пэрэгдуэни дэрбитумбэ кэрчини. Мато, эмуту соли-мат ди-дэ Кули сианчини симуэчими ункини: — Симбивэ эдиси пурэнчи олбинди. Кули долаи тэнг мангади агдахани, дэрэгни сэрункини. Най хэсэни, сингэрэйни орондолани пурэнду няр тэимбуриэ муручихэни. Илиа аси бими нёани кэсэхэни, ядахани. Кана асилахандиниа Кули тэнг дюэе модан, эмучэн эдидии очойни. Пурэнду уй-дэ кочалиаси, хони би-дэ, хони тахан-да ая! Бонго пулсихэни туэдеди эси тойнган айнгани сихэни. Чадо нёани бэеду очини, туй тара боа бологойдоани хусэ пиктэгуй бахани. Кули эси чава мурчихэни. Дони енуэ очини, илира муэвэ омингдагой мурчихэни. Чайдака нёанчини оркин насалдии ичэдихэни. Кули болдадими эчиэ-дэ илиани, туй дэрбитумбэ кэрчими тэсихэни. Туй тай-да дони агдами пуйсини, миавани тургэнди нелкуйни, эчиэ мундэни, эчиэ ходиани. Дэрэнгни пота-пота сэрункини. Туй тамиа, чумчуэмби муйхэни. — Энэ-нэ! — Оломи морапсинкими, — муйхэмби! — Чумчуэмби кап дяпара илихани. Чайдака даии хоромсадиани пуевэ пирпэлихэни. Горопчи лэбэрди пуевэ капсахани. — Кули, си чимана пурэнчи энэгуй ахораи баргиндагоро. Баринга асини Дёкоандива, дэрбитумбэ кэрчигуэни нэхэни. Кули дёкчии игумиэ мурчихэни: «Тэнг ингэл, ми чимана пурэнчи энэивэ-дэ хэм сари?» Энюэди хандо бодавани Ари пуюхэни. Кана ангни Делунгэ пурэнду буйкини. Нёани даи чумучуэмбэни пурэсинду соктора, Боро эксэни Куэгэ сэкпэнкини. Тэй чумучуэни ниалора тиак-тиак хаолохани. Тэй энудии Делунгэ буйкини. Нёани асини Анна дюэрди пиктэдии, туй Кана дёгдоани балдихани. Даидима пиктэни эктэ, гэрбуни Бядя. Эси нёани кэйрэмэ хачоханди эпэмбэ чирохани. Нёани нэуни хусэ, гэрбуни Лохоа, гэ хусэй биэм-дэ тэнг эмучэкэн бивуривэ-рэгдэ улэсихэни. Дёнка нёамбачи хайду-да бивэни сараси бичичи. Эси-дэ гэрэн най долани нёамбачи ичэвэси бичини. Туй най тачихани. Тойкса оялани дэс хулбухэн амтакава экэсэл кэндэли тэрэ кукпумбэни тамахачи. Хадо-да котанду амтакава таксанчи Агоанди солихани. Мато тамай экэсэлбэ мэдэдии инепуэчихэни. Кондо, Ямикта, Сорго мэдэвэни нёани хэм сари бичини. Хайла-да чава нёани саривани найсал эрдэигэсил бичичи. Экэсэл сиаворива пуюмэри ходихачи. Дёгдо илан даи бэсэрэчэ-мэт би дэрэсэлду сиаворива нэхэчи. Кана хэмту найсалба дёкчии сиагоачи хэрсихэни. Ири найсал нгалавари силкогоачи Кули муэлу муэвэни боачи невурэ комбоди хулсихэни. Хаочигоачи пункувэ бухэни. Даи гурун хамиалани экэр, пурил нгалавари силкохачи. Малоду нэвухэн дэрэду сагди гурун тэхэчи. Кана бэедии нёамбачи тэвэнкини. Баринга мапава дэмуними Кана наондёан гурунди тэвэнкини. Илиа дэрэду экэсэл тэхэчи. Нёамбачи Чайдака тэвэнкини, мэнэ-дэ тэхэни. Малака, Кули, Бядя найва дэнгсихэчи. Хэм най тэвучиэниэ, Кана килдэн модиани ангопоха хоргола, эм тойнга литэрбэ хэтэй тукурувэ агбимбохани. Хомано пиктэни Гаракан эрдэнгэми ункини: — Эй-кэ тэнг моча! Тукуру амини бидерэ? Хэм най яок инектэлухэни. Инектэмэриэ Барин мапа сингбисилохани. Сингбими туруми мутэмиэ боачи ниэхэни. Дё эдени хэмту дэрэсэлбэ пулсими нэвухэн алиочи сирихани. Туй тара, мэнэ банданчии тэгухэни. Уйкэ чолоар нихэликпини. Баринга кэндэрхинду илира ункини: — Эй-кэ, сайна, оркин, кисиако дяка бидерэ, минду хали-да туй эчиэ ода! — Элкэдуй ходёалкоми бэунчии дидюрэ, эм-дэ тэрэ, аракингой алёвани дяпара, коп тоанкини. Туюмбэ илисилай-да хонялара сиалохани. — Гэ, Баринга! Симбивэ даи найдо бодомари хэмтудиэри халачихапу. Си-тэни игуй ёндолани, илими аракингой хэм омихаси! Гэ, тэй-мэт оркин, кисиако дяка! Найва бодоваси! — Нёамбани дянами Михайла ункини. Найсал яок инектэлухэчи. Чадо-мат Баринга тэхэни. Дё эдени крискэвэ эурирэ ункини: — Масиди балдиосу! Бумбивэ пурэмбэ улэнди пулсиунусу! Сиамари ходира, алиова, дэрэсэлбэ осигора Дадоди, Кулиди довойчиари игухэчи. Найсал-тани туй наканду, бандасалду, даи пэйдемэ голдён холдомбани суп тэсичи. Нёани сагдил тэлунгуйвэчи халачихачи. Тэлунгувэ гисурэми Кана чу улэнди отоли бичини. Нёамбани най инэдэлэ досодяй бичини. Эси-дэ туй осихани. — Туй эгдидери хадо модан тэгуэпу-тэни. Досодяосу! Чонгинкан, Ямиктанкан тэлунгуэни эси тэлунгудемби. — Туй Кана тэпчиухэни. Эй савориди балди самандёансал хэм дичин гурунсэл. Наандо балди самандёансал тэлунгуду Байкал хэвэниэм умбури боадиади дичичи. Эй боадо кондонканди бачира сэлэмэ сурэвэ дюэчимэри а-нэу осидоари Самар халавани дяпахачи. Ихомбари —тани Наади гэрбиэгухэчи. Нанагирсал голони бичичи. Буэ-дэ наанканди эм до очипу. Эси а-нэу-мэт балдиасипу-ка! Наанка хамила эй Таломда ихончиани, Бичучи, Чианканчи боарохачи. Кана даии пэхурэ, Юльту пиктэвэни — Денивэ хэримиэ ункини: — Дени, суэ сагдилсо Чонгинкан бичичи. Нёанчи Сорго ихони багиалани, Солован чёнгидоани мэнэ ихонку балдихачи. Маси хахасал бичичи. Хэвэнчи экэсэл амтакава нганингдамари энэйвэчи сонгоандил, сингирэйл бичичи. Тэлунгуду чонгинкан Хэнгун бирандиадини дичин гурун. Нигдэ умбури найсал. Нёанчи тэчи Хэнгун бирани Нилан, Ольджакан умбури бирансал удэвэни балдихачи. Эм айнганива тэй найсал дёа-да, боло-да давава эчиэ варачи. Туй тара даи лало очини. Сиавори аба! Най хони балдини. Хорайчамари балдихамбари нава нангалара, Эвор биранчиани Досимила хэенкичи. Туй димэриэ Эвор хэвэнчини ниэхэчи. Эйду Яминктанка сагдилбачи бачихачи. Найва бачихан, хони най лалоандяра! Гэ, туй хорахачи. Эси эм ихонкан найни очичи. Чукчагир хэвэни киравани балдихачи чукча умбури найсал. Суэ, Дени, сагдилсо нёандичи байгоачимари балдихачи. Тэй тэкэмбэни тэлунгу туй гисурэй: Эм туэнивэ, чонгинка асидии нёанчи хэвэнгучи киравани, сэпэвэ вайчамари, пурэмбэ пулсихэчи. Сэрмуди, пойкади бэйдэхэчи. Сиксэ мэнэ майкандоари чаива омихачи. Пулсиухэн мэдэвэ гисурэхэни. Туй няр сиаридоари олокиана долдихачи, най тагдами-мат морайвани: — Боачи ниэрусу! Бачигоари! Гидай дяпара боачи ниэичэйдуэни чиокилани липэм дябдон тойкохани. Чиокини гирмаксани бояхани. Гидаи эм чинда маикамби уйкэчиэни микухэни. Уйкэи тэни исидоани дюэе дябдон тунгэндулэни игдэм тойкохани. Эргэмби хуэдэйдуи начи тухэни. Асини морами сонгохани. Чукча найни майканчи ирэ, хэм непултэнгуэчи мэнгэр мэнгдэ дяпагора боачи ниэвухэни. Ниэгупиэ морахани: — Мама! Эй долбонива дёкчии энуэсиси осини чимана ми симбивэ вадямби! Чочагоро! Сонгой ангалани! укча сиасини абанаочаниа, мама оромби токидои халягора, эдии, ахораи тэучигурэ, туй долбо дёкчии дидюхэни. Балапчи Хэнгун бирани холдондоани би эм хэвэкэн, гэрбуни Боаксани. Тэй хэвэнчи ивури син гэрбуни Эвкит. Буэ Досимингопо бирани-да тэй хэвэкэндулэ тэпчиури бичин. Эй дюлиэлэни, даи муэду, най огдади, дяиди тэй бирандола Хэнгундиэди Эвор бирачиани хуэли бичичи. Наива воавохан байта даи! Чукча хал-хал омиа, пэргэлирэ, огдади найва дипункини Чонги ихончиани. Манга найнгогоари эм сагди мапава энэвэнкичи. Буйкин най орондолани, вахан най хусэ пиктэи, буйкин най асини сурукугуэни энэвэнкини. Огда гиолигоачи дуин хусэвэ тэвэнкичи. Манга сагдимдичи кэтэчихэни. Тойнга инидуэри-мэт Чонги ихомбани исихачи. Огда харидини гэсэ, чонгинкасал сахачи. Мэнэ-мэнэ дувэку хадёмбари дяпара тоичи пагдиалахачи. Нгаладоачи: гида, оногда, дябдон, мукэчэ бичини. Огдава хэрэлим илихачи. Чэк-чэк очичи. Чонги чу сагдини, маигадо или мапа морахани: — Уй! Ми пиктэивэ вахани? Ундусу! — Огда кэтэнчиэни пуйкурэ, сагдингоачи хулкичи чирэхэни. Уелэни кучэмбэ эурихэни. Мапа нгэлэрэ хал-хал очини. Хонкочи гаёра ункини: — Тэй наондёкан ваха най пиктэни. Чонги мапани эмуту кэксэ-мэт хонкочи пуйкухэни. Тэнг дюэе тугуйдуй наондёкамба исихани. Ендии пиктэвэ чирэми, тунгэмбэни пуктэхэни. Миавамбани тоан-да муэчи нангалахани. Поани дичин гурумбэ будичи деринчиниэ тойкан-да пунгнэгухэчи. Гэ, туй чукча найвани тагдахан чонгинкан бачихачи. Кана Бядячи муэвэ гэлэрэ омихани. Даии хоромсани гуирэ, падолаи дамахива сополара, тавохани. Нёнгиан сангнякан уйси даидиадини лумбур тохани. Досоди найсал коло-коло тэсихэчи, гисурэхэмбэни мурчигухэчи. — Сагди ама! Гучи хай-да тэлунгуэни гисурэру? — Гаракан ункини. — Тэде-дэ, Кана, эмдэту Альчека, Наймука тэлунгуэчи гисурэру. Эй, буэ ямиктанка бичимбэни-дэ нучикэндюэн хайла саричи? Хэмэ тэлунгу! — Нерпин пиктэрэмби бэлэчихэни. — Гэ, улэн досодяосу! Альчека халани нигдэ халачиани-ких би. Эй, Баринга, Тосто сагдилни-да Чукчагир хэвэндиэдини хэегуй биранду балдихачи. Гисурэмиэ Кана инектэлухэни: — Эси бумбивэ най госолай-да ая, гаксой-да ая, инектэй-дэ ая! Буэ хэм алиапу! Тэлунгувэ бодори осини, эй Тосто, Баринга сагдилни балана мэдэвэ ангойл бичи! Эси пурилчи, усэри, уюн, маси! Буэ сагдилпо нёанчи сиавориди синэдивэчи бара, мэндиэри гэсэ, эй Эвор хэвэнчиэни гадёхачи. Туй хорихачи. Нёанчи бунди туй гэсэ нуктэчил, гэсэ балдил. Кана дянанкини: «Эмуту кэечэн эдемби хасасини-мат бунди пулсичи». Найсал яок инектэлухэчи. Баринга тагдахани. Кичас илира, Каначи гирапсин-да соилохани: — Хай, бунди диодилиси? Буэ синду асигоаси Малакава диодилигиасу бухэпу? Нёани улэни дярони гэсэ аорачи-тани, эм сэктэпун, эм полта! Нёани хай, Альчека биэсини? — Нэучи кэчэригурэ морахани: — Тосто! Дёкчиари бала энугуэри! Най иночивани халачиси-ну? Туйэ элэ най бунди инектэхэни! — Эдэн, умбури! Най бай дянандидини тагдаори хай? Эй дёгдо най хупимэри тэсил, тэнг си-рэгдэ аксакачи, тагдай тайси! Гэ, эну дёгчии, уй-ду оркин оси? Синду-рэгдэ одяра! — Тосто агби соихани. Малака голдёмби дюлиэлэни илира, Барингава соихани: — Эди дэгдэрэ, хэмэ тэгуру! Бай най дянандидиани тагдаори-ну? Си-дэ мэнэ мурчиру: буэ сагдилпу Хэнгун бирандоани балдидоари бачиалихандиариа эй иничиэ эчиэ падиалагоачи. Нёанчи сагдилни Эворчи дидидини буэ сагдилпу гэсэ дичини. Сироки биранчини нёанчи нуктэйдини гэсэ нуктэхэн. Эуси Ямиктачи-да гэсэ дичин. Нёанчи эгди гурун, ихондиари балдил. Буэ-тэни тэнг илан дё! Баринга чимо-чимо очохани. Уйкэвэ ниэгуми эчиэ исиани. Кур голдёнчи кэчэрирэ, энэхэни. Кэйрэмэ уйкэни нихэлирэ, эм пота-пота би сиалбива нгаладии дяпара даидои нэхэни. Туй тара пэхухэни. Сиалбива голдёнчи нангалагора голдён уйкэвэни дасигохани. Туй тара, бэунчии тэнгдэухэни. Кана тэлунгуи тэпчиугухэни: — Буэ-тэни тэхэпу, даи Селемга мангбовани хэен-дэ, Байкал хэвэн-бэни сивур, Хэнгун биранчиани дичичи. Хэнгун бирандоани манга гойдамари бичичи. Эвордиачи хуэлипиэ, най Торокан ундини боачи тэхэчи, чадоки Омочи нуктэхэчи, Омо хамиалани тэнчи бичини: Каргаки, Киори, Хагдо. Ямиктачи нуктэхэндиэчи, эй тойнгиа дялан. Эси эй боаду, пурил, гэсэ балдипу. Тэи хониа улэн! — Даии тавора, Кана пэхумиэ тэпчиугухэни: — Эси, холдондоива тэсиэси-кэ ми агби — Нерпин. Нёани амини гэрбуни Лунгчикэ, нёани эксэни Дяксо бичини. Нёанчи Сорго ихондоани балдихачи. Дяксо баян, маси, савори най бичини. Пурэмбэ-дэ улэнди пулси най бичини. Нёани андарни, гэсэ пурэмбэ пулсини диани гэрбуни Несикэ, кондонка тэхэни, Дихами нэуни. Несикэ Кэвур бирандоани Кондонкан умбури боаду балдихани. Эси тэй боа — «Самар сусуни». Боангоари ненгнегуйдуэни непултэнгуэри Сансин хотончиани ходасиндасоил бичичи. Чадо Дяксо асигой мандё эктэвэни гачини. Тэй эктэ сурукуку бичини. Эм модан, ненгне Сансин хотончиани энэйдуи Дяксо Подали хэвэни дадоани аонгалохани. Сиксэ нёани хэвэнчи дяиди бэюмбэ ичэндэхэни. Бэюмбэ вара дидюхэни. Майкандоани асини гой хусэди аори. Тургэн дяичи эугурэ, гидаи дяпагора бэичими токохани. Майкандоани уй-дэ аба. Чимай хурэкэн порондоани дюэтуэчи баогохачи, мэпэри пасихамбачи. Сурукуни туй Дяксоду балдихани. Сансин хотончиани энуривэ осисихани. Хамила, тэй суруку мандё, эм эдини буйкин эктэди асилахани. Тэй эктэ нёандоани эгди пурилгуэни бахани. Бонго пиктэни Касиандади гэрбиэхэчи, нэвувэни Аимка. Тэй пурилни Наймукасал очини. Кана гисурэми ходиочиани экэсэл дэрэду чаива сирихачи. Гэ, туй сусучимэри, ихонка найни инэдэлэ Кана дёгдоани тэсихэчи, сиамари, тэлунгумэри, досодимари. Чимай эримбэни чайлара, Кана нучи гурумбэ огдава Кондончи ираванкини. Кондонду би дясилни тэвэри тэучигуэчи. Гиолду тэхэчи: Порта, Пани, Дени, Поро, Гара, Лохоа. Инкочиори сэулбэ Гоаран дяпахани. — Дяки тоилани огдава хавану! Улэнди сомнаосу. Хэм энэй гурумбэ саваносу. Дяки, Киану, Байбали, Анганга дёгчичи ивэчихэрсу. Ахорари хэм тэучигичи. Ми дяиди энэдемби! — Туй Кана сапси кирадиадини морахани. Тургэнди ёми халико кочёва холихани. Сусучи мапарисалба Кана гучи-дэ дёгчии хэрчухэни. Хэмтудиэри тамсидо тэгурэ даивари тавогохачи. Дамахива омипиа илира Кана ункини: — Гэ, баниха, андана, мимбивэ туй сусучису! Ихонка хэмтудиэри. Эси ми Кондончи сусуэмби, эр исихан. Най чадо мимбивэ халачи. Найсал хэм боачи ниэхэчи. Чу хаморой най уйкэвэ дасидиани гэсэ, Кана хэмту асисалби мэнчии хэрсигухэни. Нёани тамсии дериндуэни тэрэ, хэм асисалби ичэктурсихэни. Дё эдени: дан ваксаку, кап би пэмун, чаронгоми очин нуктэ, гэнгиэлэ би хатан насал, нянга мэрсэктуку дэрэл, даи, дикту бэе, оикан би дурунку, комонко най бичини. Кана ункини: — Ми эси пурэнчи боатоми энэмби! Асисал, эди мангади дёнгоасу! Дилиари эди хуэдэсу! Туй опи най дэгдэлуй! Усунчиди балдиосу. Улэнди пурилбэри, дёвари ичэдиусу. Ми бидуивэ би-мэт балдихарсу! — Туй ун-дэ, даи асии мэнчии хэрсихэни. Чайдака эдии дюлиэлэни хоран-да илисихани. Кана наман-да одёхани. Чайдака эдии холдондоани тэхэни. Дюэе асии, дилидии гэкэл тами хэрсихэни. Малака эдичии хоран-да нёанчини энэхэни. Кана наман-да эе-тая дэрэгбэни одёра наканчи гаёхани. Нёани Чайдака холдондоани тэхэни. Кана Куличи ичэхэни. Кули хоран-да тургэн илигохани. Хэрсирэ эдини одёхани: — Си, сарачи минди энэи? — Кана мэдэсихэни. — Сарамби! Чисэнивэ сахамби... — Уй синчи гисурэхэни? — Мато. Тосто асини... — Уй нёанчини гисурэхэни? — Тагдами даидима асичии мэдэсихэни. — Сарасимби. — Чайдака унгухэни. — Тэнг сако пиктэни умбури! Чисэнивэ ми тэнг сагди гурунди тэй говами гисурэндухэмби. Чадо эм эктэ-дэ эчиэ бирэ! Элэ-дэ хэм най сари! — Кана лэпулэхэни. — Гэ, си, Кули ахораи дяпара тоичи эуру, эси энэдепу! Гучи-дэ дэрэди асисалби одёктара, Кана малодо би даи сэвэнчии хоран-да, боачи ниэхэни. Хамиалани асисални ниэхэчи. Дяидои ора, олинкидии нянга тайси дяии анахани. — Тургэсуэ, Кули, чадо най бумбивэ халачил! Сусучи гурумбэ Кули нярдой пулсихэни, нучиэни одёктара, поавани мэпи одёан-да, дяичи эухэни. Мэнэ ахораи дяичи нангалара, эдии начи нэхэни олинкила тактонда ангиа нгалаи бухэни. Туй тара, элкэдуй олинкива тэнктэми дяичи охани. Эдии хамиалани тэхэни. Малака эвухэмби ахорани бухэни. Аорини ахора: гиучэксэ сэктэпун, чиптун, дяпома полта, далианду бичини. Чава Чайдака буми ункини: — Кули! Усунчикэн-дэ, дилии эди хуэдэрэ, оркинди нгэлэури. Сорондии дидючиэни эдидии эди аора! Пади аогоаси ахора еду би! Кули хэмэ далямба дяпара, хамиачии нэхэни. Долаи оркиси-да хэмэ алихани. Кана хэмэ ичэдихэни, хони-да асисалби хоракталайвачи. Муэчи тупус топин-да, дяии анара, хэи бирамба олилохани. Дяи чилуйгэн энэхэни. Дикту бэеку хусэ хамиалани, Кули эмуту нучи асодёкан-мат бичини. — Кули, Кана пиктэни-мэт ичэурини! Ото нучикэн! — Халанки Баринга дянанкини. — Гэ, синду хай, манга эрдэнгэни? Баринна, хэмэ энуру, акпанинагору! — Лунгсэ Барингава соихани. Баринга гучи хайва-ну унгуй тара, нгалаи хархиполара, элкэдуй дёкчии ходёалкоми энухэни. Нучикэндюэн мэидери Кондончи пагдиалахачи, чадо-да най сусуйвэни ичэдигуэри. Кана-таки олимиа, хай-ну дяримбани дярихани. Нёандоани дони тэнг удэн очини, пурэнчи энэйи агдами. Кочо холидони Кондон ихони агбинкинию Дяки тоидоани найсал эгдини бичини. Поани гурун тэвэвэ тэучи. Индасал вачини, мапарисал морайчи, экэсэл, нучикэндюэн инейтэйчи хэм эмучирэ хурэн уелэни орангохани. Кана халико солиа бирэлчини адахани. Индасал кэтэнду, хонкоду хэрэчи, вачи тахачи. Гой-гой дёгдиади диичн индасал мэнэ-мэнэ мангари, кусумбэри диа-диачиара ичэвэнкэчэхэчи, ичэсивэ, отолиасива сэкпэчихэчи. Индасалба кэтэнду-Арчо, Дяки пиктэрэни, хонкодо — Поктя, Анганга пиктэрэни моди мэтэхэчи. Кули огдачи оичами нгэлэчихэни. Поани индасал хэрэсимэри нёанчини ичэдихэчи. Поктя эм инда дилилани кусундии монгодии пачилахани. Инда оломи вэчивэ тис хэтулирэ, начи пуйкурэ, най долани дикэнкини. — Тэнг эдэн! Хайгой туй масиди дуктэйси? — Огдачи оридой Кана лэихэни. — Тэй, буэ индапу! - Поктян ункини. — Уйнги би-дэ эмуту! Си эди сингэрэ, буэ диасилпова — Кана алосихани. Туй тара, асии буктэйвэни ахорасалба, мэнэ хадёмби огдачи нэктэхэни, элбэнэди дасиохани. Асии хулундивэни бэлэчирэ, хонкодо тэвэнкини. Куливэ кэндэли илира, экэсэл бачихачи. Энэй гурун асисални Кулиди дяндяхачи, инектэхэчи. Кана начи хулундидини гэсэ, нёанчиани наондёан гурунсэл: Еугиэ, Ники, Вала, Усен дичичи. Нгаладоачи тукуруку, кочику. Бонгодо, Киану пиктэни Еугиэ Канаду кочии бухэни. Кана чэктэриэрэ, улэнди, масиди, кэсикуди балдигоани ундэ омихани. Наман-да одёхани. Дюэе кочива Байбала пиктэни Вала бухэни. Нёани хамиалани Усиэн, Анганга пиктэни. Хамиалани Ники — Дяки пиктэни. Хэмтуэчи Кана одёктахани. — Холхамисал, мимбивэ соктоанди-да дабоаси! Сагдил дур инектэлухэчи. — Тэй хай бидерэ! Си миндуй наондёан, мутэдиэчи! Мимбивэ-тэни балана тэпчиухэчи. Тургэсуэ сусуривэ гэлэй. Нёанчи бумбимвэ тувуэнди-дэ дабоасил! — Нерпин инектэхэни. Пурэнчи энэй мапарисал огдачи олохачи. Хэмтудиэри хонкоду тэхэчи, гиолба гарасалду носогохачи. Кана сусучи найсалба тургэнди пулсими пуечирэ, огдачи ора, асии холдондоани тэхэни. Гиолба дяпахани. Арси, Дяха, Боди дюкэн халикова анахачи. Нерпин кэтэнду сэулку тэхэни. Мапарисал гиолимари тэпчиухэчи. Огда элкэдуй ёми тэпчиухэни. Кайласон хурэмбэни исидоари Нерпин нгалаи эурихэни. Гиолимдисал каока осихачи. Кармандолари нучи тукурукэмбэ татагора кочичиари чичира, хурэнчи масалахачи. Нерпин хугди дилгандии морахани: — Кайласон хурэне! Улэнди, масикан пулпуэнду! Эди энупуэндэ! Непултэвэ эгдивэ ваванду! Хэмтудиэри илан модан хоранкичи. Туй ходира, Нерпин миочамби элбэнэ пэйгиэдини татара, илан модан уйси миочалахани. Кондон тулиэдуни деамба миочанди сусучимэри чилкэчихэчи. Огда элкэдуй кочова холихани. Кондон ихондиани Гэрин биранчиани дёан дюэр километрдуэ би. Тэй алдамбани энэмэри уй-дэ тургун ана эчиэ дилгандачи, уй-дэ эчиэ инектэни. Тэнг индасал-маня мэнэ дола байгоачимари хэрэсихэчи. Нёанчи дилгамбачи-рагда хонкодиади-да, кэтэндиэди-дэ долдиори бичини. Огда тургэнди энэхэни. Донника угэмбэни сипэрэи, Мория хурэни агбинкини. Хуин бирани нёани чикэчиэни ачалими хэегуйни. Таванки эмуту амака-мат анмадоани хойкса-маня, анчи паогими пуйку гуйни. Мэгди-мэт пэйсинэ биран хэегуйни удэвэни, сунгурэм угэнсэл очини. Гэрин долани би танго угэсэлди най асор нгэлэси бичин. Гэ, эй Мория угэни-кэ эмун найва сонгоандачини! Тэвэку огдади най хадо-да модан хэегуй бичин. Сагдил падолари хабдатама дамахива татара, Мория хурэнчини нангалахачи. — Мория хурэниэ, бумбивэ аякан балдиону! — Кэтэмди морахани. Хэи энэури бади хэени манга оси. Илан кочова холидичи гэсэ, нонгдиси хэдукэн хэдулухэни. Гучи эм кочова сихэн, Гэрин бирани агбинкини. Хэе паогивани улэн долдиори бичин. — Гэрин, бачиапу! Масиди балдиану, улэнди пулпуэнду, эди энупуэндэ! — Кэтэмдичи морахани. Торокан хэени сиридии гэсэ. Гаран унгэктэни агбинкини. — Тэиндусу! — Сагдимди ункини. Гиолимдисал гиолбари чиндара, даивари тавохачи. Гэрин хэени огдава тургэнди олбинкини. Гиолимдисал эр-эрду, ондиламба, наптаха мова холигои гиолихачи. Эй, Гаран унгэктэни — най давава нарини халбо! Боло эй боаду илан ихон найни эйду-маня давава наричи, тэличи, чапава, кисоактава холгичи. Сапси кирадоани сунгурэм: корима, талома даоросал, хулэмэ дёсал илисичи. Поани боаду палатка мосални кичорак бичичи. Эй боаду най дёкандии, хопанди адолиди наричи. Поани гурун, адоли ана найсал, давава ачади тэмимэри варичи. Улэнди энэйдуэни, эм долбонива тангодини татайчи. Гаран унгэктэни модамбани хэемэри исихачи. Гиолбари дяпагора гиолилохачи. Огда ёмпогоани, нянга гулихэчи. Нариори боа хэм хамила дэрэдихэни. Даи корима даоросал тэнг Суэкиэнаду, Канаду бичини. Эси нёанчи эмуту сахарин сингэктэ-мэт ичэухэни, эй даи, дэпсэ, нёнгиан боаду! Кана мэнэ даорочии гиолими ичэдихэни. Нёани муруии тэй удэвэни пулсини. Чадо нёани балдихани, дюэе асии Малакава чадо бахани, пиктэни Гоаран-да чадо балдихани! Эй унгэктэ нёамбани най оповоанкини, тачиочихани: согдатава нариорива, гой-гой тэливэ, дутумбэ баргиорива, таксамба, симуксэвэ баргиорива. Эй унгэктэ нёани сиагоани бури бичини. горо туэриду исидиани! Туй мурчиниэ дони сиук очини. Улэн мурун пулсидуэни дярими тэпчиухэни. Нёани боан баямбани, улэмбэни дярихани. Туй би-дэ пурэмбэ пулпури дяка манга дёбон! Сонгомо хава! Хади туэниду дуэнтэвэ пулсими сугдэ лалочаори, будии деринчиэни гэкчиури, боала пурэнду аонгаори, танго километрбэ сохолтади пулпури, тэвэку токива ирчиори, хуйгэ пинава пинасиори. Калта аинганидоа мэпи сингирэми пурэнду дёбори, боркали, нонгди довани. пурил, аси хангиалани, улэмбэ эм ичэми пулсиури! — Хэм чава дёнгора, Кана муруни туйнкулухэни. Дёамба гой-гой кочова, унгэктэвэ сихэндии халико Пильдикэн унгэктэчини ниэхэни. Гиолимдисал хэм няр эрипсинкичи, гиолбари чиндара, даивари тавогохачи. Огда-тани ёндолай энэмиэ, эуси-таоси кэчэриэчилухэни, эмуту бэунгуй гэлэй-мэт. Ангиа калтадиала Пиль хурэни ичэухэни. Нёани лугди мони гучкулиди ичэухэни. — Эй иниэ инилэ аонгаори. Уй хони мурчи-дэ, ми-кэ манга ядахамби. Эдэчимэри хадо-да инивэ эм аора бичипу! — Кана ункини. — Уй улэмбэни бариси, хэм буэ ядахапу. Туй би-дэ нэ Хурмуливэ исичаори. Кэсиду бэюмбэ хорочодо бавори-да саваси! — Нерпин ачаогохани. — Гэ, тэй-ну байтадоани Кана дяии голоанкини бинимэ? Эси-мэт улэн савохан. Ми эй долбонива дяива нэ хэигуй мурчихэмби. Манга пулэ голоамба гиолиори! Туй мурчихэмби! — Дянами Байбали ункини. Тотара мэнэ-тул инектэлухэни. Унгэктэ сипэриэ, гиолимдисал масиди гиолилохачи, поани удэни хаис гули тамари энэхэчи. Хадова кочова сирэ, Нерпин ункини: — Гиолбари чиндаосу! Кана, элэ эр! Гэ, хукчуру бэюн байтадоани. Кана дяи сомнавани ачора, элбэнэ пэйгиэдиэни берданкава, патрон хукуэмбэни тоанкини. Туй тара, тэй хадёндии мэнгдэ дяичи охани. Кули эдидуи омолба, кучэмбэ, дамахи уекэмбэни бухэни. Дяии дюлэси анара, масиди олинкини. Кочова ходичиниа Кули диачии ичэдихэни. Час эрдуэниэ гиолипари-мат, эм даи унгэктэвэ сихэчи. Тэй модандоани Хурмули дани бичини. Сиун элкэдии горола би хурэнсэл чиачини игулухэни. Хэдиэди хэдукэн тонгалахани. Биран хэдиэ калтадиачини хахачи. Гасасал Хурмули дадоани пэгилэ мандодиари дэгдэчихэчи, поани элэ огдачи ачаландай тахачи. Ананамариа ичэдимэри, Нерпин алиачини. Дябдомби дяпара соли пагдиалахани. Хурмули дани сиактасал чиачини ихэни. Дэрэдихэн найсал тэвэри хулумбухэчи. Хэмту токисалба, сохолтасалба, палаткава, авори ахорава, гучи гой-гой хадемба. Индасалба гой-гой боадо уюхэчи. Поктоду диа-диавари нёанчи салохан-да, эксэчиуривэ гэлэйни. Эм палаткава чиахачи, бэли мосалба носохачи. Кули палаткачи мэнэ аории ахорава ивухэни. Долани дямпамба чиахани. Палатка дочиани Нерпин ахорани-да ивухэни. Поани мапарисал дюэр дямпамба чиахачи. Тэй дямпанду дюэр-дюэр най аогоари гисурэндухэчи: Анганга — Байбали, Дяки — Киану. Тавава тоидоари иванкичи. Илан гунгуду муэлувэ толгихачи: чаиду, лаладу, чолонду. Нерпин дидюхэни. Илан таримива гадёхани. Хэм диасилни агдахачи, улэн чолон осивани. Тургэнди упулсирэ, гасангоари далгачира, Кулиду бухэчи, чологоани. Пуюривэни халачимари, мапарисал аогоари бэлимэри ходихачи. Няр тэгурэ дамахива омихачи. Олокиана бира долани миочан сиасимбани долдихачи. Най дюэе, бэктэ бипиэ илиа модан миочалахани. Мапарисал илира досодихачи. Туй чимо-чимо очохани. — Хай, гасава миочачини-ну? — Дяки пэргэчихэни. — Ми-кэ сиандоива пулэ сиасини бичин. — Киану унгухэни. — Нёани саса миочамбани эчиэ олбиндани. Нёани миочани далианду би. — Най сагоани Кули гисурэхэни. Мапарисал няр, долари агданамари тэгухэчи. Дёнгохачи, хони-да тутуэнэ хангдамари энэйдуэри дюэр бэюмбэ вахамбари, гойдамари тэй хорочодини пурэмбэ пулчимбэри. — Эси сиарису? Чолон хурухэн! — Кули мэдэсихэни. — Хони, нёамбани халачидяпома! Хай мэдэвэни гадёйвани савори. — Нерпин унгухэни. Эм час эрдуниэ бипи-мэт Кана дяии кочими дидюхэни. Уликсэвэ сиакта пэумбухэн оячини хулумбухэчи. Киану дюэр муэлувэ толгира уликсэвэ пуюлухэни. Пуйлуйдиэни гэсэ, кучэндери силопондиари уликсэвэ хабомари сиалохачи. Элэдэлэ сиара, чаива омигохачи. — Ми эси-мэт ичэхэмби туи даи бэюмбэ. Кипанга, — Кана гисурэми тэпчиухэни, — илиа кочодо нёани эухэни. Воними, даи, миндиэди танго метр эрдуэниэ бичин. Гэ, ми чилкихэмби. Бэюн муэчи пуйкухэни. Чаду пататами дэрухэни. Ми тагдара гучи дюэр модан миочалахамби. — Тэвурби кайрандасиси! Туй тэвурбэ манаваси! — Нерпин хисангохани. — Хай, мутэгуйси бэюн пататаридоани? Мурчисигоани: илира пагдиалагой. — Кана унгухэни, — чиханиа, эси чава хонь тагойси! — Туй унгурэ, Кана Кианува вайси хэрсихэни. — Киану, дяива силкондагито. Кана эмучэн палатками токохани. — Диаси хайха? — Дяки мэдэсихэни. — Сиочиа энэхэ. Ниэхэни бидерэ... Дяки гисурэхэни, хони-да тутуэнэ дёа, тэй кочоду бэюмбэ вахамби. Даи кипанга бичини. Кули чоломба котансалчи сосими тэпчиухэни. Хэм найду сосихамби котансалба ирасора эрдэнгэсими ункини: — Хай, эм котан пулэни? Мапарисал диа-диачиари ичэгурэ дёнгохачи, Киану абавани. — Сайна, хуруэчи уликсэ «сикулэгухэни» бидерэ? — Хэмтудиэри инектэхэчи. Дяки илира сапси кирачиани эухэни. Дяи аба бичини. Хаоси-да энэхэмбэни улэн сара, хэмэ дуйси токохани. Сиаривари ходиочиачиа нгойла огда сиасини тахани. Бэктэн бими Киану токохани. — Этэ-тэ манга городи ниэвэчихэси, — сагдимди дянанкини. — Хони тайси, гэ туй хэмдэи осихани, — Киану дянангоми унгухэни. — Хэмтудиэри эвуривэ гэлэй, Киану гучи уликсэвэ гадёхан! Бэлэчиуривэ гэлэй. — Кана ункини. Дяи тиас уликсэ-маня тэвэку бичини. Элбэнэвэ наду сэкчиэрэ оячиани хулумбухэчи. Эси-мэт дясилни отолихачи, Кана дюэр бэюмбэ вахамбаии. Киану-тани уликсэвэ нганисоми пулсихэни! Нёани хамача-да сосоани эчиэ барани. Хэмтудери агдамари даиди инектэхэчи. Киану гисурэгухэни: — Тэнг даи бэюн тэде! Ововани эмучэ дюкэн эуриури. Дилини — пина! Нантани дяи хэтэси! Чадо холгихамби. Кана бунду даи дёбомба бахани! Хэм уликсэвэ пуючи, кэрчи, холгичи тадяпома! Хорочова баргиори дёбони эгди, хупин биэси! Албамари дёбойпо осини, уликсэ ниари! Эси ини няма. Масиди дёборива гэлэй! — Хэмэ ососу! Эй ине дэримсиури, ядахапу манга. Чимай-мат тэпчиувури. Эси тэимбуривэ гэлэй! Кули, сэкчиэгуру. — Кана ункини. — Балана сэкчиэхэмби, — унгурэ палатка дочиани игухэни. Нянга тэсирэ, Кана-да палаткачии игухэни. Мапарисал тавари кирадоани тэгурэ, гойдамари гисурэндухэчи, пурэмбэ пулиури, хайду уй харини боава дёдяхачи. Туй тамиа Нерпин палаткачи энухэни. Хамиалани хэмтудиэри дямпанчиари игухэчи. Тэни гиавана тэпчиуридуэни тэрэ, тавари ивангохачи. Дуин муэлуди уликсэвэ толгихачи. Хуруйдиэни гэсэ, суктуэ пэундэ сэкчиэхэчи. Тэй оячиани хурухэн уликсэвэ хабохачи. Муэлучиэри гучи уликсэвэ ирэ, муэлувэри толгиохачи. Тавари холдондоани нярдоари тэгурэ, гиол-бэдурдиэри мэнэ-мэнэ алиочиари хурухэн уликсэвэ кэрчихэчи. Котанчи тиас осидини гэсэ, элбэнэвэ сэкчиэхэмбэри оячини масачихачи. Туй тара, нгаладиари дэс осидиани эуси-таоси эбирихэчи. Сэр осидиани нэни тургэнди холгой. Сиун тэ мо уевэни исихани, тэнг улэнди кэрчиухэмбэ пикихани. Тамна уйси сиунди гэсэ томи эси гэлкини. Инини эмуту гэлэухэ-мэт очини. Кули сиаворива баргира, диасилби сиагоачи хэрсихэни. Сим сиахачи. Дёбон эгди бичини, бунюримэри дёбойчи. Дунгу-дунгу бивэчи инепуэчими Нерпин дянанкини: — Кули-тэни эй долбонива ми аогоива эчиэ-дэ бурэни. Долбоани инэдэлэ мапангой сингирэхэни. Гуделэ, эси Канангоси хай найни очёхани! Ичэусу, эмуту энулухэн-мэт очини. Сайна, эй инивэ нёандони тэимпугуэни бувури... Яок хэмтудери инектэлухэчи. Байбали-тани уликсэ пасидини лигдихэни. Кули эчиэ-дэ тагдани, эчиэ-дэ иладиани. Нёани най дяндялими дянандивани, дянангоми унгухэни: — Гэ, пэргэу илиа аси бипуривэ? Эн дёагохандиниа, боа элэ бологохани, эси-мэт гэсэ эдидии аохамби! Си, мапа мимбивэ эди диодиля! Палаткадиади пунгнэуривэ бадячи! Нерпин-дэ дянами унгухэни: — Сайна, эй долбоня хангила аонгаорива гэлэй. Хай ная кочалиори! Дямпамби хайду-да чиара аодямби. Сиамари ходира, кэрчивэри тэпчиугухэчи. Дёбондо-тул ини маняхани. Сиксэгуйчиниэ тэнг эмун нучидимэ бэюмбэ хорочимари ходихачи. — Кули, мимбивэ гудиэсу, дянанкимбиа тургундулэни. Ми акпанигоми энуэмби, тэнг мангади ядахамби! — Туй ун-дэ, Нерпин палаткачи игухэни. Нерпин хамиалани Кана-да игухэни. Перпин хончиралочиани-мат Кули тэтуэи ачора, нилакон-пика ода, ёхама аосочи ихэни. Эдии намангора, тунгэмбэни пилкихани. Кана сэнэхэни. Кули эдии наманси, одёктай тахани. Кана агдии иламосими мурчихэни: «Нёани аораси-да-тани». — Си, хайлохаси? Иламоа! — Асичии симуэчихэни. — Туй оркин, най сэнэй. Кули хэмэ бичини. Мангади эрисини. Масидии эдии пилкилохани. Эдидии гэсэ очиндия Кули эй, туй, тэнг дюэе модан эдидии аорини. Нёанидони тэнг улэн очини. Тэни асилайдои тахамбани Кули отолиачини. Эмуту най сингэрэйдиэни бодохани. Нёандоани тэй эринду тэнг дёан тойнга сэдуэ бичини. Эси чунгну гой дяка! Эси нёани эдини — нёани эдини, нёанингини. Уй-дэ кочалиаси, уй-дэ хоралсиаси! Кули деунгиэ бэгдии эди бэгдичини нэхэни. Туй тара, дэнг-дэнг наманкини. Кана миавани туйнкулухэни, эрини калакпини. Асии пэйгиэчии тоанкини. Кули бонгодо дикэнкини, туй тара, мангачами дилгани нехэни, долани амтаоли эрдэн пуйлухэни... Ядаймат осихаии. Хамила, эдидиэри аолакачидоари, миавамбари мунгичигумэри, Кули элкэ сонгохани, долаи поани асичиани хоракталами. Нёани най бини, балдини дякава болойвачи. Чимай Кули эдии тонгасидиани сэнэхэни. Эдини дамахива сэктэпунду тэсими омихани. — Кана! Ми тэнг оркин толкимба толкичихамби. Ичэи, суэ эй-ду мимбивэ нангалара хэи энэйсу. Ми морай, сонгой тахамби. Муэчи дэриндии ичэхэмби. Суэтэни, туй энэйсу, минчи-дэ эчиэ ичэгуэ-су. Тэй хамача толкини? Хай, ми эй-ду будии? — Тэй, талохамбани! Хай, хаомба бахаси-ну? Минду си, аси, дои эргэмби эмуту. Си, Кули! Ми чу улэн асии! Гойдамари балдидяпу, бидепу. Сагди очойчиариа-да! Отолио. Толкин биэси-кэ, бай эгдивэ сиара доси мангачайвани толкичиванкини. Хайва-да эди гасара, сиагоари баргиндагоро. Палаткадиади ниэхэчи. Мапари хэм дёбохачи. Муэлусэлду уликсэ пуйсини. Эй иниду хэм дёбомба ходигоари мапарисал мурчихэчи. Дёбонка, кама эгди бичини. Инингуэри маняривани-да эчиэ сагоачи, бусэсимэри-мэне бичичи, эчиэ эксиэчи. Эси-тэни долбоани тиас дёбохал, инэйдуэни-мэт ходихачи. Хониа мапарисал мэпэри хахадо, мэргэнду бодохачи-да, кусун эси чоп гой очини. Мурумбэри туйдэ эчиэ мутэгуэчичи! Сагди осиорива саваси, нёамбани эксивэси. Лэмпэкэ осигойдой-мат ичэгури: «Си элэ сагданкиси!» Чу хаморой очохан дуин муэлу уликсэвэни эчиэ-дэ кэрчиэчи. Ядахачи манга бичини. Талоди матахава ангора, чадо нэхэчи. Матахасалба хонкочи ирасохачи. Дюэр бэюн уликсэни тэнг илан даляндо хорочони очини. Хэм ахоравари огдачиари тэучихэчи. Палаткари-да ачогора, тумугурэ, нэкухэчи. Элбэнэди тэвэсэлбэри дасигора, оялани илан токива, патани уйси нэрэ, уюхэчи. Бэгдилкэни алдандоани сохолтари, гидавари нэхэчи. Канади, Киануди дяива дуйси кутучирэ, сиоду дяяхачи. Сиакта модиани чапчимари дасихачи. Кули хэм диасилдои сиагоачи нэхэни. Бэюн кочивани кэрчирэ оболахани. Кочи тэнг буйгу, улэн бичини. Пэкэсидуэни сиаворива най тэнг улэсил! — Эмэчэ дякава хони араки анадини сиавори? Кули, диасилби чэктэриру, араки тукуруни мэнгэрду би. Кана мэнэ бэедии оболахани. Асии кружкэчиэни-дэ сирихани. Кули, тавачи кэчэрирэ, хоран-да масалахани: — Мимбивэ аякан бипуэну! Чукин, оркин толкимба пунгнэгуру! Улэнди пурэмбэ пулпуэну! Тава-тани, эмуту чихалай-мат килэп энэхэни. Мэнэ долаи гасахамби толкимба «подячи» ун-дэ, Кули сиарии тэпчиугухэни. Ядахан, аорачи мапарисал тургэнди халанкичи. Сиамари ходира, дамахива омира, элкэдуэри огдачи эухэчи. Халикоари анайдочи, сиун элэ мо сувэмбэни сэгдэми йен бичини. Бонго илан километр эрдуэниэ энэмэри мапарисал тэнг сичинди гиолихачи. Огда ёнко энэхэни. Таванки энэмэриэ, мапарисал хэйкучимэри тэпчиухэчи. Нёамбачи ами дабдилохани. Нерпин гудиэсими диасилчии ичэдихэни. — Хэмэ, тэинусу! Хэемэри энэуривэ гэлэй. Ядахасу манга. Ми бонгодо этури, мимбивэ гой, сэрухэмби най калай! Туй хэемэри энэгуэри! Гиолимдисал эчиэли-дэ улэнди пэргэлиэмэри гиолбари ачора акпалохачи. Нянга-да биэсилэри, хэмтудиэри хончиралохачи. Нерпин-дэ тэнг эм час эрдуэниэ мэпи дяпалачими мутэхэни. Нёани кэтэнду тэсими дюлэси, хамаси гэкэлкуми хэйкучихэни. Эм модан тэнг мангади хамаси ондиак тахани, кэтэлэ муэчи тухэни. Кэтэн биэлдуэни нгаладии дяпагоми корпихани. Огдава хэе дёан километр эрдуэне олбинкини. Пилдикэн унгэктэвэни исихандоари, Нерпин Куливэ сэрурэ, мэнэ кэтэнду нярдой акпанкини. Саваси, хониа огда тэй эриндуэни хэехэмбэни? Хэмтудиэри муэчи иридуэри-мэт сагохачи. Муэлэнкимбэри. Огда-тани хэунди ондиландола лагдира, хумсиэхэни. Най, инда муэду паорихачи. Соктохачи-да гал-гал очёхани. Ами-да чоп палапкини. Муэду тэтуэкудии паориори тэнг манга бичини. Сагдил мэпэри дяпалачихачи, коптол хэей ахорасалба сапси кирачиани аномари паорихачи. Индасалба симболамари тэпчиухэчи. Кусумбэри эбуридуэни, начи хахачи. Тэнг Кана, Кули аба бичини. Мапарисал ичэндэмэри соли энэлухэчи. Бачихачи, солиади Кана эмучэн дидивэни. Нёани дои пэрэгдулэни сэнгсэчими сонгохани. Найсал оркимба хэнухэчи. Нерпин мэдэчини: — Кули, хайха? — Муэлэнкин! — Начи Кана турэ, нядяхава исими сонгохани. Дилии эуригурэ, сонгомби туручэми гисурэхэни: — Миндиэди нёани дёан метр эрдуэниэ бичин, чу хаморойдо муэчи игуйдуй. Туй тапиа, нгалавани-рагда ичэухэмби. Корпиачимби! Тэй удэвэни хадо-да модан пурикэчихэн-дэ аба! Ми оркимби, эдэмби! Индасалбари ачоктайдоива нёани ми холдондоива бичини. Чу хаморой индава ачойдоива нёамбачи хэе олбинкини. Ми ичэгуйдуи нгэлэхэмби, Кули горочи хэехэни. Кусундии паорихан-да, ми хамарихамби! — Туй гисурэрэ, Кана эй-уми сонгохани. Горя дякани туй оси! Эм поргинду хэм хуэдэухэн: найва, огдава, миочансалба, хэм ахорава, гидасалба, токисалба, сохолтава... Хоня сонгомоа! Чимай, хэм кэсику балдихачи, агдахачи хорочёва бахамбари. Эси-тэни, хай-да ана очохачи, кисиакова бахамбари сонгохани. Муэ дяпахани: энэйчи поктова! Нюнгун дёнкан бигилэйчи кэсивэ! Эй иниэчиэ бичичи, балдихачи хадёмба, ахорава хэм! Гучи, улэн саваси: нёанчи уюнди хорагойчи-ну, будичи-ну? Нёандоачи тавада аба, тэчичэури ахора-да аба. Бэедуэчи тэнг нэми тэтуэкэп, эмурсу пэру, наракон. Най бини тэнг горо! Дэхи километр эрдуэниэ би. Ихон гэрбуни Боктор. Покто аба, сунгурэм дэту, талги бирансал, дуэнтэ! Мапарисал сонгомари мэпэри госолахачи, хай байтадоани туй бусэсими энэухэн, ядахамбари оялани, гучи аракива омихамбари. Туй сонгомари тэсихэчи. Кана дёнгохани асии эй долбонива толкичихамбани. Чава эси-мэт нёани пэнтэрими гисурэхэни. Сонгохани. Диасилни нёамбани хоричихачи, гудиэсичи. Муэлэнкин найва нэ баогорди гисурэндухэчи. Дюкэн илигора, элкэ, гэкчихэн бэгдивэри кутучимэри, дуэрэхэчи. Туй энэмэриэ, нянга кирачи адахан далямба бахачи. Далянду аори ахора бичини. Поани далянсал, бай лэк-лэк анаохан бичини-дэ, хэе хэм тайси татагора, хэи коптол олбинкини. Эси хайду баогойси? Дэрбэми хэм чипкин-тэни. Далян долани бичини: бэюксэмэ сэктэпун, ёханко полта, дямпан, нантама омол-кучэнку кормой, чиусу, сильчиксэвэ нэучэури нантама «сильчу». Тэй сильчу долани бичини: боракта, сильчиксэ, ёхан, китан, сумул. Байбали мэнэ далямби такохани. — Хорахапо! Эси тавава ивамари мутэпу! — Найсал агдахани. Нерпимбэ тавава ивампогоани дэрэдивэндэ, мэнэ-тэни Куливэ гэлэгундэмэри энэхэчи. Нёанчи мэпэри эчиэ кайрандачи, хэм бирандо би ондиламба, мосалба пуринуэчимэри ярсихачи. Илан километр эрдуэниэ, гэлэгумэри хэи энэхэчи. Туй гэлэгумэри чилахачи. Гэчимэриэ, угдилухэчи. Тавава бараси осини, гэкчиури! Нерпин диасилби халачими чилара, таваи гупухэни. Далямба пиналагора хэи дясилчии энэлухэни. Амба горова дуэрэхэни. Туй энэмиэ дони нгэлэлухэни: «гучи мэдэвэ ангомари-да дабоаси! Най гэкчихэни манга. Гучи кочова холини-мат диасилби ичэхэни, дони нгэлэ осихани. Диасилби исора, тургэн тавава иванкини. Диасилни сиргумэри тавава тохорихачи. Нёанчи пологочиани-мат, далямби начи евэрирэ, «морса» умбури отава анголохани. Тамача отава нанай боло давава наримари тэрчэй бичичи. Нантава палгандой даива кэрирэ, деримбэни кучэнди сангасора, топтоди сирэ, бэгдичии тоанда уюгури. Босо бини осини, бэгдии хукури. Балана най наоктади наоил бичичи. Тамача отава ангора, полтава кэрирэ, бэгдии хукурэ Нерпин оталахани. Бэгдини пологоми тэпчиухэни: — Буэ, будэсипу! Хорадяпо! Мурчихэмби, эй долбонива угдимэри будиэпу. Эси туй хэмтудиэри оталадиапу! Боктор ихондоани тэнг дуин даи хопан балдихани. Хэмту найчи тэнг хорин нюнгу най. Илан хопан — Самар, эму — Альчека. Ихон очимбани най туй тэлунгуй: «Эм болонива Наан ихондоани балди найсал хулучи нуктэдери дичичи. Тэ, туй эйду тэхэчи. Ихомбари-тани, бокто боани бими Бокторди гэрбиэхэчи. Тэде-дэ, эйду бокто тэнг эгди! Бокто боани: Таломда, Дядгитин, Холдами, Боктор. Нёани колдомбани най горола сари. Мангбова бодой осини, эй боа непултэди баямбани най Бури хотондиани тэпчиупи Мио хотончиниа сарил бичини. Гэ, эй айнганива-да бокторкансал, эмуту гой ихонкан-мат баргичи, пурэнчи тогоари. Экэсэл: тэтуэвэ, отава, колтова, оива ангойчи. Хусэ гурун-тэни: сохолтава, токива, сэрмуэри хэм ярчойл, горопчи мунэксэни синэгурэ, сикунди камдогойл, токива горопчи бэгдилкэмбэни сикунди калагойл. Боктор солиалани, пурэмбэ пулси гурумбэ бэлэчигуэни, Холисан Интегралсоюзэни станциява ангохани. Найсал чава Пост охотснабжения гэрбиэсичи. Хурмиди — ПОССа. Чава далай най лоча, Илья Батурин. Нёани бэлэчимдисэлни: Альчека Нисе, Кисилёв Иван, гучи гой гурун. Эй дёаниду нёанчи, бокторкан бэлэчидичи ангочичи: даи такто, контора, магазин, конюшня, илан бивури дё. Холисандиади янкохачи: саса, миочан октовани, пистон, гой-гой миочансал, тэтуэсэл, отасал, палатка, попон, нучи даи сурэвэ, каминсал, гучи гой-гой сар би хадён, ахсэра. Капкамба-рагда эчиэ гадёачи бичин. ПОССа халачихани Кондонка, Ямиктанка, Соргонка, Наанка, Синданка хусэвэни. Пурэнчи диди найсалба улэнди ачампогоари баргихачи. Мангбодиади диди гурумбэ-дэ халачихани. Дянгойсал долари гасахачи, нёанчи плангоачи Холисан Интегралсоюзэни носохамбани — сосай минга хулувэ! Гучи гой-гой непултэ, уликсэ. Туй би-дэ эй боа хэнгэл мутэгуй бичини. Усэлтэни эгди! Чава дянгойсал улэн саричи. Альчека Омакта, тэмии боачи, сиксэ эримбэни сианиа дидюхэни. Туй тами нёани тэнг чаикамби-рагда дяпахани. Сиавори дякава эчиэ дяпани. Дяии улэн сиактачи сомнара, муэвэ чаичин сополара бэунчии тохани. Холгона мова, пурутувэ таосан-да, таваи ивангохани. Тавани хурхэчими дегдэхэни. Чаии гунгудуй лора, тэнкучии тэгухэни. Даии дамахиди тэучирэ, тавохани. Боадо хосикта ям гарпагохани. Чаии пуйлуйдиэни гэсэ, дюэр кружкэвэ омихани. Эси-мэт дони гэкчичэхэни ая осихани. Ачаи дяпара, тиллэкии барони энухэни. Тэмии тэнкучиэни тэтуэи нангалара, мэни вэчиди соналахани, туй тара, мэгдин дериндуэни тэхэни. Омакта элкэдуй ачаи муэчи гидалахани. Сэлэди тапичими ангохан дюэрди гохоко ачаи нава тонгалайдиани гэсэ, нянга уйси эуригурэ, элкэдуй тэмилухэни. Давава боло гохогой най тиллэкивэ ангойни. Солиа калтавани надан мома тукпэнди, эмуту мэнгэн тукпэндини-мэт би моди кип-кип, диа-диачини пачилара, тайси анаохан мочи дарапсимбоандичи. Туй тара, тианг-тианг уюйчи. Тайси анаохан мова, масиди надо, моди тукпэчимэри уюйчи. Кирадиади тайси тукпэмбухэ хэдени даон осини. Тэй давончи дава адайвани най ачади суйлимэри гохочичи. Омакта гойдами суйлихэни. Нгалани ядами дэрухэни. Долбо долини сими очини. Хайми-ну согдата аба бичини. Суйлими эчиэ-дэ мэдэни. Дои чиурилуэн-дэ муэчи топинкини. Суйлии ачай-ка нангаласини. Туй суйлимиэ, ачани хайва-ну гохолахани. Хай-да бими даи дяка! Мурундуни: «дели!» Илира элкэдуи тоанкини. Ачани хуйгэ дякава гадёйни. Уйси тоамиа най бэгдиэни ичэхэни. Ача дюэту гоходи най бэгдилэни гохолахани. Омакта олохани. Миавани ниэлкуэчихэни. Согдотоани нгэлэхэни дяка коланкачи пулсилухэни. Нуктэни-дэ сукчум илихани. «Хайдиади эйду най киатани агбинкини?» — Мапа мурчихэни. — ПОССа дёбой-хай гурун бигилэйни?» Мапа хал-хал илисихани. Мэпи сагойдой-мат нёани, омолби ачора, пойкава ангора, бэгдивэ пойкахани. Сип тоан-да уйси тоанкини. Омолби модамбани тораканчи уюхэни. Ачай наяни эчиэ чиндани. Туй нгаладои дяпалачихани. Илими мурчихэни: «Симбоаха осини? Нанта муэду дэрбэми чилдоари-да дабоаси! Туй тахани осини хайду баогойси! Эйду тангодини би мосал, ондилансал?» — Тэй муруни дилиани хорхихани. Туй илимиа, дёнгохани эси сонахамби вэчивэ. Тургэнди ачора, модандини бэгдивэ пойкахани. Уюхэндии дюкэн илигохани. Хони-да ичэйни, эмуту эктэ най бэгдини-мэт би! Тэй бэгдичи балдами иличини. Туй илисиниа, паси тэвэксэлэ биа чилбоар агбинкини. Эси тэнг улэн ичэури бичини. Тэтуэни илгако, киактако бичини. Хэе уйси бэени эуригуйдуэни тэнг улэнди ичэхэни: эктэ най тэтуэни. Нанай эктэни. «Уй эктэ?» — Эй мурундии мапачан тавачии дидюхэни. Таваи сиориндичини хадова мосалба нагалара, пухэни. Тава лус тавохани. Сиргунди нгаладии падои татагора, даии тэучихэни, мучунди тавохани. Насалби лупсин-дэ дамахива омихани. Туй гойдами тэсихэни. Мурундуни буйкин асини илихани. Асии Омакта эуси Бокторчи нуктэпиэ хумухэни. Дёнгохани, асии чу хаморой хэсэвэни: Эди! — эричипиэ ункини, — ми синчи до пэрэгдулэни оксантоамби. Си мимбивэ эгди модан оркинди тахаси. Сингирэми-кэ аба! Эси будии дюлиэлэни тагдачаи ачёгои, эди ми будиивэ дюлиэлэни мимбивэ одёро... — туй нёани бортай чиасинкини. Омакта элкэ сонгохани, мэни соихани оркинди асидии бичимби тургумбэни. Туй тэчини, дои гэлгуйдуэни-мэт мапа улэнди мурчилухэни, хони-да эси тагилаи. Соап илира, чаикамби, кружкэи дяпагора, хуктуи капчигора дяичии эугухэни. Бирава улэнди ичури бичини. Биа элэ мо суэмбэни исигой бичини. Боктор тоилани хакохандоани, нёани улэсини инда, тунгэнчини пуйкухэни. Чимчэ эдемби иномоксани, дэрэгбэни илэчихэни: — Хай, си, Чимчэ, отолихаси, ми оркимба бара сонгохамбива? — Омакта индачии ункини. Дёгдо нёани дилгамбани долдира, пурилни ниэхэчи. — Ама! Хони тами эси долбо дидюхэси? Хай байтани осихани? — Осикта эрдэнгэми мэдэлсини. Омакта диасилби ичэгурэ, муруни туйнкумиэ ункини: — Пиктэ, хэм хусэ гурумбэ хэрсиу. Ми нан киатани бахамби. Эси тургэн дигичи! — Уй най киатани? — Пиктэни мэдэсини. — Ми хайла савори, уй киатани-ну? Найва хэрсиу... Гарпа, асидии Кэтуди, амимби нгаладоани дяпара, дёкчии элгэухэни. Омакта мэнэ тамсичии тэрэ, дяолапсинкини. Нёани насалдоани иномокса эси-дэ хэехэни. Кэту ихэрэвэ тавохани. Ихэрэ мапа довани нянга саголоанкини. Нёани ичэухэни: дюлиэлэни дюэр пиктэкэн, нёани пиктэрэни, хоран-да нёанчини ичэдейчи. Насалканчитани элэ сонголомари нгэлэхэчи. Чадо-мат Омакта миавани сагохани пурилби! Иномоксаи хуэксэдии хаора, пурилчии эурэ, тунгэнчии дюэтуэчи намансихани, одёктахани. — Пурил! Акпанигосу, ми омоктаи, ми пурилби, — Омакта ниорихани. Пурикэндюэн тэнг агдара, сагди ама сонгоаси очохамбани, илигора, тутумэри наканчиари токора, полтари пэгиэчини игухэни. Дамачиари улэн насалкандёандиари ичэдехэчи. Оркин мэдэвэ долдира, дёкчи дичичи: Кочи, Лунгтуки, Лева, Нэмдэ, Почораки, Дери... Хамиалачи сагди экэсэл-дэ, улэнди сагоари дичичи. Омакта хэм, хони-да бичимбэни гисурэхэни. Коло-коло най тэсихэчи. Ходихандоани Кочи мэдэсихэни: — Си, усунчиди сомнахаси? — Ий! Эси киатава дяпалачини: мочи ачаи найвани уюхэмби, нантама омол, топото, ми сонаи бичин. Даии пэхуми татапиа ункини: — Сайна, эктэ най бидерэ? Тэтуэвэни, бэгдивэни бодоми, нанай эктэни! — Туй Омакта ундидуэни, хадова эктэ оломари дилганкичи. — Муэлэнки най тэтуэни илгако, киактако. Ихэн гурун, мэнэ-мэнэ мурумбэри пэргэчимэри дёдяхачи. Поани хайс мариамачи тахачи. Чу даиди Почораки мариахани. Нёани пэргэми ундивэни гой гурун абади бодохачи. Чава нёани тагдайни. — Хоня мариари-да, эй Кондон ихони киатани! Сайна эси пурэнчи димэри муэлэнкичи-ну, тэвэвэ гэлэндэмэри оркимба бахачи-ну? — Туй Гарпа асини ункини. Почораки сугдэ, тэде анава дёмбориду пакси бичин. Эси-лэ нёани сагди мапа очини, туй-дэ би-дэ эси-дэ эмуту! Хайва унду, нёани дяпагой, хайва дёмбойси нёани поаигой! — Дири соихани. — Ми мурундуивэ, эй муэлэнки эктэ огдадо эмучэ-кэ биэчи. Эмучэ горова най пулсиэси. Хорахан най-да биэ-тэни. Тэй, хорахан най-мат бэлэчимбэ гэлэй! Хайду-да гэкчиэ-тэни, лалоа-тани! — Туй Кэту ходихани. — Тэде-дэ, уюн гурумбэ хоричиорива гэлэй. Тургэнди, хуйгэсэвэ, ахорава, палаткава дяпара найва хорингдаорива гэлэй. — Асии бэлэчи-мэт Гарпа ункини. Кочи, Гарпа, Лунгтуки, Нэмдэ наива хорингдамари энэй хопан очини. Нёамбачи ихондиари баргихачи. Огдачи долани тэучихэчи: тэтуэсэлбэ, сиавори дякава, калан, чаи, элбэнэ... Тэни инэлуйдуэни огда сусухэни. Омакта, Лева, Почорака, Осикта наи киатавани гэлэндэмэри энэхэчи. Омакта огдаи инкочимиа муручихэни: «эй ми огдаи эси пулсипи буйкин най хэвурни оси. Туй би гиан! Муэлэнкин найва этэхипи огда такораориду байби оси! Най соронди, боями. Омакта туй мурчими огдадии пуегдункини. Дони сонгомочини! Эй огдадии нёани согдатава нарихан, эй огдадии боктова, амтакава, вэсимбэ нганисохани, мова-да гэлэндэсухэни, Мангбочи тэвэвэ гэлэндэсухэни, пурэнчи, хулучи-дэ хангдасохани. Эси огда бичини модани, эси пулсипи, огда бичимби ходини. Най бояли. Хониа оркин! Кайран... Чава поаими, нёани найва баридои тэчичэхэни ахора муэ галбани бахани. Тэй ахорава-да хэм нангалаорива гэлэй. Омакта дони чиурисини, тамача «кэсивэ» бахамби! Наива сомнахани боава исихачи. Муэлэнкин найва, хэдиэ иргачи тоанкичи. Ичэмэри найсал такохачи, Кана асини Кули бичини. — Кана бэени хайду би? Асисалби нёани хали-да мэнэ хангиалай пулпуэндэси! Муэвэ, пурэмбэ нёани хэм отоли! Хони туй тасиарагохани? — Туй найсал, мэнэ-мэнэ мурумбэри дёдяхачи. Туй пэргэлидуэчи, дюэе огда исихани. Тэй огдадо мамари-маня тэсичи. Нёанчи Кули муэлэнкимбэни долдира, яок сонголохачи. Гэрин бирани уелэни най сонгойни орангохани. Хусэсэл огдачи, сиактава пэундэ, нэхэчи. Тэй сиакта оячиани муэлэнки найва нэхэчи. Омакта сонгоми хуктудии Куливэ дасихани. Таванки тэчичэйи тэтуэсэлби хэм ачора, нангалахани. Пиктэни Киалоко олбинкини тэтуэсэлбэ тэтухэни. Нёамбани хусэсэл бэлэчихэчи. Омакта сонгохани. Почораки нёани холдондоани тэрэ ункини: — Гэ, ага, хони тайси! Гиампо туй бивэни! Эди сонгора. Эсиэ тэй ахорадии пурэнчи энэсиси — галко! Согдатава нариси-да — галко! Муэ амбани чэк би. Чихани! Эди си хадёмби кайранда! Гиан туй би, дахаорива гэлэй. Найва гадёмари ихончи салян эрдуэни-мэт исигохачи. Огдава дуйси, пэулэн хэделэни бортай тоанкичи. Туй тара, огдава боялихачи. Деунгие бирэлдуэни, най нгониладианя, ичихинча-до похачи. Тэй оялани Куливэ нэрэ, Омакта пэулэнчиэни эурихэчи. Хэм дидюхэн, дичин найсал пэулэн холдондоани тэгурэ пэргэлихэчи, хайду-да Куливэ хумуривэ. Улэн бим-чэ, Кондончи ирагора, диасилни холдондоани хумури! Покто Кондончиа тойнга-нюнгун инивэ оси! Кэту-дэ горо, муэду бичи най мангади ниари. Гоари найсалду манга хонгори оси. Ирай найсал мангалай, сиавори-да ирэси оси. Ирами бай-би! Хэм найсал тэй мурумбэ чихалахачи. Най токончиани илира, Лева ункини: — Эйду хумуривэ гэлэй! — Найсал хэм чихалахачи. Туй най дахалоан-да, нёани хэм найсалба дёбогоачи гиктадилохани. Хумумбэ хулэнгдэй гурумбэ, хэвурбэ ангой найсалба энэвэнкинн. Хэм найсал дахахачи. — Си, Лева! Мэпи онгбохаси биэси? Хайва дёбогой тайси? — Дири мэдэсини. Лева хал-хал ода, найсалчи олохан насалдии ичэдихэни. Найсал хэмэ иличичи, Левачи ичэдихэчи. — Гэ, найва гиктадиори-ка тэнг дя, най дахай! Си мэпи-кэ чунгну онгбохаси! — Дири поаихани. Найсал дур инектэлухэчи. Лева хамаси гиран-да, най дочини игуй тахани. — Си эди чочара, найчи савоанду, хаоси-да мэнэ энэйи. — Дири дянами чолчихани. — Ми эси хэвурчи энэдемби — Лева унгухэни. — Хай, буйкин най орондолани? — Почораки инектэми дянанкини. Найсал инектэйчи бими, Левава хэрими, Почораки поаихани: — Сикун тэтуэвэ очин найду улпиуривэ гэлэй. Отагоани-да, дэрэптунгуэни-дэ, гаронгоани-да хэм гэлэй! Чимана ини долини эрдуэне хэм ходиорива гэлэй, — соли ичэдирэ гучи ункини, — най-да исигилайни! Муручии, Кэту, Дири, Мирма, Дарка улпимбэ мэнчиэри дяпагоачи. — Хаоси энэйси, улпидепумэ! — Мирма чихалами ункини. — Эй инивэ дихава хумуриду най тавондолани таосамборива гэлэй. Гапори дяка эгди: босо, сиавори дяка, араки... Хэм найсал чихалахачи. Соли Гэримбэ уйси энэхэн гурун, диалани инив соломари, Чалбокан унгэктэдуэни, тэмуди най хэеивэ ни бачихачи. Тэмувэ най гой-гой моди ангохани. Уючэни, хэркэчэни хэм сирпэ, инакса бичини. Тэму оялани паяктама сэгдичэ, тэй оялани най согдотодиари кип-кип тэхэни. Диа-диавари мэнэ-мэнэ полондии хоричими бичичи. Полончи эмучихэни, уюн, хораори полон очини. Найсал туй тэчичи. Индасал-тани, эдембэри бэгдичи оялани, сингактадиари полтамат дасичамари тэсичи. Нёанчи огда дидивэни хэнурэ, горондоки вачилохачи. Огда тэмучи адайдини гэсэ, индасал огдачи пуйкунэсихэчи, хуйгудери агдамари хархихачи, дичин гурумбэ омиласи, бучи тахачи. Найсал хэсэ анади, диа-диавари намаисимари, одёктамари тэпчиухэчи, Иномоксари хаочимари тэсичи. Кана муэлэнкимбэри гисурэхэни. Гисурэми сонгохани. Бокторкансал мапарисалба, эмундени огдачи овомари тэтуэди тэтуэнкичи. Горя бахан гурун, илимари-да мутэси очичи. Нёанчи мангади ядахачи. Илан найва тэтуэнкичи. Дякидо, Киануду, Байбалидо тэтуэ исиачини. Нёамбачи сэктэпумбэ сэкчиэрэ, акпамбоан-да, ёханко полтади дасихачи. Тэтуэ поани найдо исиачиндоани, Кана ункини: — Уй сахани, хадо най горява бахамбани? Туй бачихачи-да дай кэси! Баниха! Хара, сапси кирадоани тавава иванкичи. Чоломба, лалава, чаива пуюхэчи. Пуюхэмбэри бокторнка мэнэ сиагора ходихачи. Горява бахан гурун тэнг дюэр-илан хонямба чоломба, лалава сиара чаива омира, акпанкичи. Боктор ихончиани долбо-мат исихачи. Боала ивачимари нёамбачи ихондиари бачихачи. Еду бачиндамари дидэ бичичи: Батурин Илья асидии, Альчика Нисе асидии, доктори Костымов, гучи гой гурунсэл бачихачи. Тэй илан гурумбэ тэтуэ-дэ, хэмтудиэри пэулэнчи дичичи. Эйду Кули хэвурду, сикунди тэтуэку, акпанкимат бичини. Хэвурбэ пэйси тугбурэ, дюэр повохан мо оялани нэхэчи. Кана асии ичэгурэ, хэвурбэ наманкини. Даи дилганди, эй-уми сонгора, асидии гусурэндулухэни: — Кули! Симбивэ бокторкансал хониа улэнди бачихачи. Элэ-дэ сикун тэтуэди тэтувэнкичи. Хадёнгоаси хэм гачичи. Сиагоаси-да нэхэчи. Аси! Туй таохан хониа улэн! Аси, си мимбивэ эди соира, ми симбивэ хорими корпиачимби! — Кана гучи умпугуй тара, дони пакчим энэйдуэни, сонгоми дэрухэни. Сонгойни сэту-сэту опоан-да, Киануди, Дякиди эе-тая нгаладоани дяпара Канава эуригухэчи, элгэгурэ, мо оялани тэвэнкичи, Боктор мапарисални холдондоани. Нерпин нярдой гисурэхэни, хони-да сусухэмбэри, бэюмбэ вахамбари, хорочова ангохамбари. Туй оркин опогоани тукуру аракивани омихамбари, хони тамари муэлэнкимбэри. Омакта мапа-да мэдэи гисурэхэни: хони-да Куливэ гохолахамби, сомнахамби. Мэдэвэри гусурэмэри ходиочиачиа, доктори ярпогой кондонкан мапарисалбани гадёхани. Ярсиниа ункини, най сагоани, эну дякани аба! Бай най мангади сингирэпкини, ядахани, гэкчихэни. Ихон банядоани най пологоани силкора, сикун дола тэчичэури тэтуэвэ тэтуэн-дэ, чико чоломбани, лалава сиаванкичи, чаива омигоанкичи. Боктор даи дёгдоани, ПОССа сэлэмэ накамба нэктэрэ, ёхама сэктэпунди, нэми дяпока полтади, долани чагдян босоди сэкчиэгурэ, мапарисалба акпамбоанкичи. Туй би ахоради оркисимари, нянга болдадимари акпанкичи. Костымов улэн аогоачи ун-дэ, нанай хэсэндини пуечигурэ, Альчика Ниседи гэсэ ниэгухэчи. Боала тэси Боктор мапарисалбани аогоачи дёгчичи энуэнкини: — Ая, кондонкан мапарисални долбо хаоси-да энэси. Элэ инэй! Чимана бачигодиасу, хэмэ эси аогичи! — Улэнди энугуэчи Нисе ункини. Кондон мапарисални эчиэ аорачи. Ами-да исиаси очини. Пурэнчи энэйчи покто бояхани, най муэлэнкин! Хайди пурэнчи энэйси? Мэнэ-хэй нилакон вэлтуэ осиохан. Ахора аба, сиавори аба, миочан-да ана, саса, пистон, миочан октони-да аба! Хайди хадёндии энэйси? Дочи сонгомосини. «Диавари хумупэриэ, бокторкандола огдава гэлэрэ дёкчиари сологодяпу». — Нерпин ункини. Хэмтудиэри чихалахачи. Инэйдуэни-мэт нёанчи нянга акпанкичи. Чими эрдэ мапарисалба Нисе сэрухэни. Нёани агданасими гисурэхэни, ПОССа дянгойни сунду, найсу таондоани, тойнга танго тиэсэвэ бури! Тэй диха эрдуэниэ сунду бури; ахорава, хуйгэсэвэ, миочамба, тэвургуэсу ёминдини. Ми олбинкимби эси тэтугуэсу, найсу тавондоани. Эйду нюнгу пина-далян долани: апон, тэтуэ, дёбоми тэчичэури, пэру, ирбако, ёхама овой тэтуэ, колто, ичигэ, босо, хукучэду. — Бала, тэрусу! Тэрусу! — Нисе даиди ункини. Мапарисал аоричи холдондоачи далиансалби нэктэхэни. Мапарисал хал-хал ода, хэмэ чороачихачи. Нисе агдами морайвани долдиаси-мат бичичи. — Гучи сунду бурил: туэри ахорава, головкама отава, туриэвуривэ гэлэй, сохолта, токи, миочансал... — Палаткава, камимба, хуйгисэвэ уй бури? — Киану мэдэлчини. — Хэм гэлэйсу дяка би! — Нисе унгухэни. — Си, отолячи, бунду эм тиэсэ-дэ, эм кэниэкэ-дэ абавани? Хайдиари буэ чава тамагори? Си, улэн дянгой! Буэ нангдагопова эди ангора! Будэлэ нангдако балдиорива буэ чихаласипу! Чава улэнди отолира, хэм олбинкимби ахорава хамаси гадёро! Дёкчиари энугуэри, буэ эй ихонду ахорава бадяпо. — Киано хэмту най мурумбэни унгухэни. — Буэ улэн сарапу, албан дякани хали-да, хайва-да бай бурэси! Эденги бимиу, сэгденги бимиу, эмуту! Си, дёнчачи най Кондонка Мангбочи нуктэхэни байтани? Куэгэ, Суэкиэну, Даосонга нуктэхэчи тургумбэни? Най мэнэ кусундиэри баян очимбачи, байта онованки, «лисенчэ» гэрбиэчихэчи. Тэй мапарисал мэнэ кусундиэри баргихачи дякава хэм чихэн, хэм дяпаха! Эси-тэни, сикун гиан хони бай бури? Найнгива чири, дянай тайдои? — Нерпин даии пэхурэ, муэвэ омира, тэпчиугухэни, — тэли мимбивэ-дэ най судилэхэн! Тамача байта тургундуэни. Эмун айнганива бай дёбохамби. Тэй оячиани тойнган танго тиэсэвэ штраф ундичи дихава таодахамби. Нисиэ! Бай си эйду бумбивэ дяликоачиси. Балана буэ тамача байтани тачиочихапу, отолихапу! — Туй Нерпин ундидуэни, мапарисал оркин насалдиари Нисечи ичэгухэчи. Ахорава тэтуривэ Кана осисихани. Нёани накандои дилии дюэр нгаладии дяпалачими чороачихани. Дони пакчиачихани, чиурисими мурчихэни: «Эй лочасал нёамбачи дялимари нангдагоачи ангопогоари тайчи. Эден-дэ туй бичин. Сэгден гиани-да найва хатанди дяпай! Эси-мэт хайва мурчимэри, бай дихава, ахорава булухэчи? Бай делэн! Мимбивэ-дэ эй гиан судилэхэн! Байтани-ка инему: бай ми иланди асикоива бими! Ингэл? Хай, ми асисалби човолахамби-ну? Кусундии чихэмби-ну? Аба! Ми гачимби! Даи торива бухэмби! Диха, непултэ, балдан, сэурэ... Тэй тургундулэни, хай найва оркилаори-ну? Ми мурундуивэ, бай най мимбивэ сингирэхэни. Асисалби торини гой-гой бичин. Чу даи торива тамахамби Чайдака асилай. Дадо, Кули торичи эмуту бичин, най торини эгдиниэ-дэ. Чайдакава най кармадян эктэдуэни бодохани. Нёани минчи иханко дичини. Туй би гиан, туй ми балдихамби. Уйвэ-дэ эчиэ сингирэйи. Албакто, баки гурун эси-дэ аси анал. Нёанчи мэнэ оркинчи. Торива тамагоари бараси, гэ аси ана бису! Ми-кэ дихаи иси бичини. Туй баянди балдигои мэпи эчиэ кайрандамби! Туэри-дэ, дёари-да, боло-да, ненгне-дэ! Мэни сингирэкэи. Танго километр эрбэни дуэнтэвэ пулсикэи. — Туй Кана мурчихэни. Дони энучини, суд бичимбэни дёнгохани. — Суд очиндоани, мимбивэ гэрэн най тэсидуэни, клубэду сингирэхэчи, иладиоикичи, дяйгасихачи! Мимбивэ судилэхэни: Пучикэ, Даоя, Мапака. Нёанчи мимбивэ такточи-мат тахачи. Сонгон тэс энэвэнкичи. Дёдяра унгухэчи: тойнга танго тиэсэ, дихади, эм айнганя бай дёбой тадячи, тэй оячини «лисенчэ» опованкичи. Хоня сонгомо! Хаморойдо мэдэчидучи: «асисалби хони тайси?» Ми унгухэмби, гэ нёанчи мэнэ мурун. Энумэри энудерэ, бимэри бидерэ... Даингочи ункини, нэ аминачини асисалби бугугуивэ! Нёанчи эчиэ энуэчи. Эй иничиэ минди гэсэ бил. Ми оркин таива осини нёанчи балана энуй бимчэ! Кана дёнгохани, хони Кули судэду ункимбэни: — Кана, ми улэсии эдии! Туй ундидии иладясимби! Ама нёандоани мимбивэ бухэн, ми нёандини будэлэ бидемби, энгэй энурэ! Кана эсидэ мурундуй досодяхани, нёани наондеан, маси дилгамбани. Насалдолани иномокса тэмбулиэ энэхэни. Тэли суд мимбивэ тэнг улэнди «тачиочихани!» Ми эси улэн отолямби, гиан хони-да бумбивэ мутэйвэни! Эй иниду-кэ мимбивэ энгэси дялин-да! Нангда, нагдадой оси! Нёамбани эрдуэни тамагоачиси осини, хамиалани байтава пиналадячи! Ми хайва тагой, гучи судилэуривэ гэлэмдемби. Элэ, эм модан иладихамби! — Туй Кана муручихэни. — Сунду Сэгден гиани бурини! Бэлэчини, суэ горява баван-да, отолихасу? ПОССа дянгойни-да биэси, ми-дэ биэси, эй ахорава бури эдени. — Сэгден гиан! — Туй Нисе алосихани. — Хай, бумбивэ эдэн мурчиси? Гэрэн хадёмба, халилбал, бай уй най бури? — Нерпин Нисечи мэдэчихэни. — Сагди, тэде ундэмби, бай! Хониа Нисе морахани-да, хониа чолчихани-да, мапарисал мурумбэри калачичи. Нёандочи тэнг эмун хэсэ: «Дяпасипу-рагда!» Нисе ядара, хал-хал очёра, боачи ниэсэнгихэн пэеи пункукэндии хаочими ниэхэни. Муручихэни: «Тэнг эдэнсэл! Дялиндо бодойчи! Ми нанай найни тамби, нёанчичи эмуту най, хэсэйвэ хони-да агдасил! Туй тара, ПОССа-чи энухэни, дянгойдии пэргэлигуй. Вайчай найсалба бэлэчи Поста, Пукэн бирани ниэгуйни багиалани бичини. Нисе дидюйвэни дянгойни вайла бачихани. Гэ, хай мэдэ? — Мапарисал мимбивэ чунгну агдасил, ахорава буэ бай бурипувэ. Хони-да дяпасил. Дялиндиси ундил. Эден гиани нёамбачи манга нгэлэуикини. Нёанчи чава эси-дэ эдечил, Ундил: албан дяками хали-да бай одаси! Сэгден гиани сумбивэ бэлэчини ундиси-дэ агдасил! Ми чилахамби! — Нисе туй ундидуи нгалаи уйси эурихэни. — Мэнэ диасилчии улэн хэсэди алосими-да мутэси! Хай бэлэчимдини? — Дяичи оми, Илья ункини. Дяи талгала опочаниа кэчэригурэ ункини: — Диасилси симбивэ хэриэсичи! Чава улэн сару, отолиру, дянгой бэлэчимдини! Нисэ хайва-да эчиэ унгуэни, масиди олинкини. Дяи хэепчи тургэнди ёнкини. Омакта тоилани хахачи. Илья нанай хэсэдиэни бачихани. Омакта ораончини дидэ ункини: — Мэргэн, Кэту! Сэчэн эктэ! Ми симбивэ гиктадигой тамби. Чихалайси, си? Унду, ми долдигоива. — Кэту мэргэн биэси! Мапа албакто унди. — Туй ундэ инектэлухэни. — Гэ, хай мэдэни? — Кэту! Энэу си кондонкан мапарисалчиани, бокторкан бухэни ахорава гэлэндэгуми. Дяпагора ниэгухэри. Диагой уй-дэ эктэ дяпай-да ая. Унду, най тэтуэвэри гэлэгуем-дэ! Сикун ахорава буэ балана бухэпу, нёанчи тэтугуэчи. — Илья алосихани. Тэде хай сикун в ахорава бухэсу? — Кэту мэдэсихэни. — Тэде! Ми бэедии эй чиманива ирасохамби. Чадо си ичэдечи. — Нисе ункини. — Тургэн энэру, буэ еду симбивэ халачидяпу. Кэту ниэхэни. Амба гойдапи-мат дидюхэни. Хэм ахорава гадёхани. Мапарисал бугувэсиди тахачи. Кэту, мэнэ даракодии дяпагора, ниэгухэни. Чава туй дидюхэндуй Кэту гисурэгухэни: — Мапарисалди нянга сорихамби, — инемусими Кэту ункини. Эм пина долани би ахорава наканчи евэрирэ, Нерпин мапава тэтуэнкимби. Нёани пэргэми тэтухэни. Нёамбачи амдамари Кианоди, Байбалиди мэнэ далямбари накан оячиани евэрирэ пэргэчилухэчи. Улэн ёмбочачиа, тэтуэсэлбэ капчигора пагдиалаохамби. Яросо! — Баниха, Кэту! — Илья мактахани. Кармамби докиадиани эм сигдипумбэ тоан-да, Кэтуду бухэни. Кэту нянга болдадими дяпара, ангиа исачаи уелэни сигдипумбэ гидалахани, туй тара, голдёнчии энурэ, няр тэхэни. — Альчека! Си, нёанчичи энэрэ, сиагоачи хэрсиру, Мирма пуюми балана ходихан бидерэ. Хэм мапарисалба мэндии гэсэ олбинхари, нёандичи гэсэ тэрэ сиангаси-тани. Хониа мариахан-да нёанчи нилакон биэси, нэ тэтудел-мэ. Эди тэсирэ, тургэсуэ пулсиу. Эй иниду дёбомпу эгди. Найва хумури байтани эгди! — Илья кэкчэхэни. — Отолихамби, ниэрэмби! — Нисе ункини дянгойчи. Нисе ихэндуэни мапарисал гучи мэдэчихэчи: — Нисе, тэде бэени, эй тэтуэсэлбэ бунду най бай, тама анади бухэни? — Киану илира мэдэлчини. — Дака, тэде! Хайва ми багои, эй сэду сумбивэ дялиндямби! Эди гасасо. Эси-тэни, бала, сиандамари энэгуэри! Эй иниду дёбон эгди. Найва хумури дёбони тэнг эгди, тэнг манга. — Туй би осини, дидю эуси, си — «Сэгден гиани», — Киану туй Нисевэ хэрсирэ, эе-таиа дэрэгбэни одёхани. Поани мапарисал чимо-чимо тэсихэчи. Хал-хал ичэдихэчи Киану дои пойпоханчиани, калаханчиани! Нисе-тэни агдами, болдаси-мат ода ункини: — Дака, суэ, Сэгден гиамбани банялаосу, ми хай тэдекуни найи бидерэ! — Дони барачихани. Кана-рагда насалдолани иномокса хэеми тэсини. Нёани дони тиак-тиак бичини. «Уй далдико ми хони бии, чихани!» — муручирэ, най олбинкини ахорава тэтулухэни. Бэгдии босоди хукурэ, ичигивэ гидалахани. Даи дёгдиади чу хаморойди ниэхэни. Нанай гиандолани, купэнди хэтурэ, савора, Куливэ ини долимбани сивучиэниэ невухэчи. Куливэ хэм Боктор найни сусучихэни. Дянгой хумунду хэсэвэ ункини: — Пэдэми энэру, Кули! Сэгден гиани колидоани ундэмби, хэсэвэ бурэмби: си эдивэси, Кана мапава, нёани дясилбани, аилбани, нэилбэни, горя поктодо бахан гурумбэ, хали-да лалоандасипу, хали-да ахора, тэтуэ ана балдиондасипу! Нёандоачи ахорагоачи ёминдини будепу! Пурэнчи энэгуэчи хадёнгоачи, сиагоачи, хэм пурэнду гэлэури дякава будепу! Эйду, Холисан Интегралсоюзани, ангочини Постава, Пурэмбэ пулси гурумбэ бэлэчигуэни. Эси Сэгден гиани эй ихончи исихани! Тэй гиан дёбой найва бэлэчи, энуку найва окчи, лалой найва сиаванди, дё ана гурунду дёгоани ангой, синэди гурумбэ уйси эури! Хумун ояни кубдуйгэн, хурэкэи очини. Мома «эринкувэ» носохачи. Кана хумун холдондоани илигора, нгалаи «эринку» торакани оялани нэрэ, ядахан дилгандии ункини: — Кули, аси, пэдэм энэру... Канади гэсэ, экэсэл сонгохачи. Диалани иниду, кондонкан мапарисални чимай эрдэ сэнэхэчи. Диа-диавари хамиалани боачи ниэрэ, элкэдуэри хумунчи тохачи. Бонгодо мова пинасими Кана дуэрэхэни. Диэунге нгаладои тало пасивани тобохани. Нёани сиксэ тобори дякава баргихани. Нёани хамиалани, матахава тобоми Киану тохани. Матаха долани сиавори дяка бичини. Дамахива, вэсимбэ найла бахачи, поани сиавори дякава мэнэ гачичи. Хумумбэ исидочи бачихани дюэр гаки. Нёанчи гаамари колдон гарачиани донгдаохачи. Чокипондоачи чагдян паси бичини. Сайна гучэн тэлини. — Кэс! Сунду буэ коталагоасу нэхэпу! — Киану соихани. Тавава иванкичи. Мапарисал ундэхэмбэ тэпунду нэрэ, няр тэхэчи. Даивари пойнгал тавогохачи. Гасамари хал-хал тэсичи. Хангиади ичэми, тэнг эм най-мат би, дэрэкчи-рэгдэ такоандини. Тэтуэчи эмуту, отачи-да эмуту, найсал сугдэ эндэйл бичичи. Туй тэсичиэ, ихонкасал исилохачи. Экэсэл тавава кэндэли тэхэчи. Нгоними даивари игдэйгэ сэкпэнгухэчи, симуэчимэри гисурэндухэчи. Наондёан гурун, мапарисал холдондоани илихачи. Боктор сагдилни: Гарпа, Почораки, Лунгтуки, Омакта тугбучэ пасисалдоани тэхэчи. Най эгди-эгди очини. Киану, Нерпинчи мэдэсирэ, тукуруи хэрилухэни. Хэм оми мапарисал Куливэ дёнгомари панянчиани чэктэрихэчи, экэсэл сонгохани, даи дилганди морахачи. Киану хэм найсалба хэрими ходихани. Аракингои пулэйвэни тукуру пэрэгбэни кочиканчи хул-дэ тавачи масалахани. Тава уйси килэп энэхэни. — Гэ, Кули, баро! — Киану морапсинкини. Матахава дяпара, мэнгдэ, тава оячини нэхэни. — Эди бунчи оркисира, Кули! Эмдиэчигдэ энэру! Симбивэ кайрамари, сонгомари багоаси дегдиэпу! Пэдэм энэру, Кули! — Киану мурумби, до мурумби туйкуэмиэ морахани. Нэуи сонгомиа пуегдункимбэни досодиами, Кана даи дилганди сонгохани. Най уелэни сонгон орангохани. Экэсэл яок сонголохани. Мапарисал-да сонгохачи, топичи, иночи тахачи. Матаха долани би сиавори дяка, дюлэ, сиргими дегдэхэни, туй дегдэмиэ, лус тавора, хэпурэм дегдэхэни. Сонгомари ходихачи. Тава сукпини. Найсал хумун торачиани энэрэ, нгаладиари тонгалара, ихоачи эугухэчи. Туй найсал Кулиди пуегдункичи! Тава бичимбэни, Киану нади хумухэни. Туй тара, элкэдуэри ихончи эугухэчи. Кондон мапарини хамила дуэрэухэчи. Ихомба исигойдоачи, Почораки пиктэни — Мэрукэ, нёамбачи бачихани. Туй тара, хорачира хэмтучичи, ункини: — Ми сумбивэ савоанихамби! Альчека Нисе, сумбивэ вайла халачини. Поста барони сумбивэ гадёгой тайни. Дянгой сунду эси нэ, миочамба, ахорава, тэвурбэ бугуй тайни. — Баниха, пиктэ! Тэнг улэн мэдэвэ олбинкиси! Сиапари эудепуэ, — нёанчиани унгухэни. — Дяки гиктамдичи ункини. Нисе сапси киравани, нгалаи хамаси нэкурэ, эуситаоси пуликтэчихэни. Сайна, нёани дянгои амдахани бидерэ? — Туй мапарисал долари мурчихэчи. Нисе мапарисал мэпи исидоачи, илира, хэм найди, нгалаи буми бачихани. — Ми, сумбивэ балана халачии! Сэриду тэрусу. — Гэлэнгдэхэн най ункини. Огда долани дюэр гиол гоавон бичини. Хонкоду Байбали, кэтэнду Киану илихачи. Поани найсал, няр долинду, сэри оялани тэхэчи. Мэрикэ огдава тайси анахани. Огда, мапасал гоаридичи тургэнди энэхэни. Пукэн бирани далан бичини. Хэе паогими танго-минга бокамба, хойксава олбинкини. — Ичэусу, эмуту тагдахан амака анмани-мат Пукэн хойксани очини! Бока, хойкса эмучиухэни! — Дянами Киану ункини. — Хай, Гэрингуси сэтуйни? Сунгурэм угэнку! Пукэнгуси бай нёамбани поаиа-тани! — Байбали дянанкини. Киану кэтэмбэ дякпаси анахани. Хонко тайси чисалохани. Гоавон толдаси осидини гэсэ, Байбали, Дяки тэрэ гиволди гиолимари тэпчиухэчи. Огда ёмби эче-дэ турурэни, байгиа калтава исидоани. Гиолихандиари, илигора, гоалохачи. Огда давомба исидии гэсэ, пичэрими энэлухэни. ПОССава исихачи. Дичин гурумбэ посанка хэмтудиэри бачихачи. Нёанчи нанай хэсэдени бачихачи. Мапарисалба Илья чайлагоачи хэрчини. Дянгой бэеди дэнгсихэни. Дэрэи оячиани самоварба нэхэни. Чириктэмэ самоварни айсинмат килтолянкини. Кэйрэмэ алиоду уликсэвэ, дудуэсэвэ пуюхэн сиавамба, котанчи нэктэми, дэрэчи ирасохани. Асини-тани няр, дэрэду тэрэ, мапарисалди нанай хэсэдиэни гусурэндухэни. Нёамбачи дахами, тэнг Киану-рагда мэдэи гусурэхэни. Диасилни хэмэ даивари пэхухэчи. Кактариоли дамахи сангняни дёгба дялопохани. — Илюша! Дэрэ оялани варени аба! — Асини ункини, — чирэухэн пичихэн-дэ аба, хэм дяпахари. Дё эдени яма уйкэни нихэлирэ, ихэни. Бэктэ бипиэ ниэгухэни. Дэрэ оялани котамба нэхэни. Долани сиатади пуювухэн амтака бичини. Дюэе котани долани чирэухэн пичихэн. Мапарисал асор чава улэсиэчичи. Могоан, сиакта пичхэни-рэгдэ нанай улэлтуй. Илья таохама банкадо тэуктэ силэвэни-дэ нэхэни. — Гэ, хэм нэхэмби бидерэ? Андана, сиаросу, эди андахарасу! Элэдэлэ сиаросу. Чаива-тани мэнэ чичимари омиосу. — Нгалаи хэсэлкуми ун-дэ, боачи ниэлухэни: — Магазимба ичэндэгуи, чэк баргигоачи! Мапарисал няр ода сиахачи. Чаива омихачи. Сиами ходира, Дяки Илья асичини мэдэлсихэни: — Мария! Си, хайми туй балдиси, эмуту эден эктэни-мэт тэсиси? Эдиси Илья, даи дянгой-тани! Дёгдои нёани эмуту си сурукуси-мэт дёбойни. Бунду си туй балдиси, тэнг иламоктала! Мария бонгодо отолиачини, хайва-да мэдэлсивэни. Туй тапиа, отолидои инектэлухэни. Мапарисал нёани инектэйчини хэмэ ичэдихэчи, эдэлэ би эктэ мурчихэчи. — Ми асии бимчэни, тэде, моди моксаори бичин! Моди дуктэми дёбоамбори! Салипсинкини эктэ! — Нерпин мэнэ хэсэдии ункини. — Хоня си, мэпи бодой-да, сали-да, си эктэ найни тачи. Оркин, эди туй мэпи дэнгсиумбури! Тэнг ингэл, хони туе би дянгой тамача ал6акто эктэди бини? — Анганга поаихани. — Гэ, хониа буэ, нанай оркин-да туй-кэ балдиаси. Аси эдии: сиаванди, омионди, силкочи тайни. Эди асика эчиэ дэнгсирэ! Туй соромбори, Мария! Си, эй инингуси, бими-балдими эди эдии сингирэрэ, эди дёи дёбоан-да! — Байбали илира Мариява алосихани. Мария хал-хал осира, инектэйи, дянандии ходихани. Дони иладими очини. Мурчихэни: «Нёанчи, мурундуэни ми хай-да найни биэси, бай гэун эктэ. Сайна, улэнди алопорива гэлэй». — Туй мурчихэни. — Ми, эктэ най, тэй хайрини? Хусэ-дэ эмуту най. Хай тургундулэни ми эдии аоридоани нёамбани силкочи, дебдуэни пуючи, муэвэ муэлси, мова барги таори? Нёани минди улэсими асилахан осини, асии муручими бэлэчини хони би? Хай байта? Бими эуси-таоси бэлэчимэчими балдиори, тэй хай оркини? Оркин биэси! Тэй улэн дяка! — Мария хадова мода кружкэлэй чаива омипсин-да, гучи тэпчиугухэни: — Суэ, нанай гиансу тэнг чукин гиан! Суэ асигоари гадису. Эмуту ахорава гади-мат би. Туй тара, асивари сингирэмэри балдисо! Долбо ини дёбоандису! Асисо гудиэлэ: молси, пуючи, силкой, далори, хэм дё дёбомбани эмучэкэн мутэйчэй, элэ будии деринчиэниэ-дэ. Эдини тэй эринду хэмэ, дёгдой аори! Буэ, лоча туй биэсипу, туй балдиасипу. Буэ гэсэ дёбойпу. Асини корпиаси осини, эдини дёбой, эдини корпиаси осини, асини дёбой! Туй балдиаси осини, хони? Мо, муэ, усин, согдата хусэ най дёбони, эктэ най дёбони биэси. — Хони ункиси-дэ си, чукин аси! Буэ бидупувэ си мэнэ эдии гэбуэни такточихаси, тугбухэси! Лаодин-мат дёбоанкиси. — Байбали мариахани. Туй тахандиари, хэмэ очохачи. Кана-рагда эчиэ хайва-да ундэчини. Тэми нёани дёнгохани, хони-да илан асидии бичимби. Куливэ, Дадова тиап дёбондо-маня нэучэхэмби, чими, ини, сиксэ. Даи асии Чайдакава кайрами, салиоми бипуэндини. Нёамбани сиаворива-да эчиэ бэливэндэни. Туй бимиэ, нёани дёгдо эден-мэт очини. Найва далахани. Туй балдими, ихон экэрни-дэ дянгойни очини. Чайдака поалдоани, Куливэ, Дадова пайнгадачи тай бичини. — Туй Кана долаи муручихэни. Нянга тэмиэ, дёнгохани, асии Кули сонгоми нёанчини гудиэмбэ гэлэхэмбэни. Туй бичини: эм модан Кана Куливэ тойканкини, бай инда сиавори каландола голкалиоха тэливэ сиахани тургундулэни. Чава дёнгора, гудеми сонголора, боачи ниэхэни. Эктэ най миавани хэнухэни, тэй мападу дони сонгомосивани. Эси мапарисалба аломи ункимби-дэ оркисиохани. Муручихэни: «Дуэнтэ пурилни! Эси сикун бимбэ отолигоасичи-ну, чихаласичи-ну? Уй сари!» Улэнди сиара, чаива омира, мапарисал Мариява ниэгугуэри баниалагора, боачи ниэгухэчи. Муручихэни: ниэгупэри-кэ до пэрэгдулэни исичини дамахива омигоари. — Ичэкэси, дё эдени эктэ дараковани? Эдии сингирэми, инектэми балдивани? — Чиуриси мурумби Дяки мэдэлчини. — Аба! Нёани сингирэйни биэси! Буэ, эдэндиэри хайва-ну отолигоасипу. — Нерпин ункини. — Хайва чаду отолиговачини? Хэмтудиэри ичэдихэпу, хони-да тэй салга, эдии гиктадивани! Хай, буэ нучипу? — Байбали мариахани. Поани гурун хэмэ тэсихэчи. Ильяди, Кисилёвди дидюхэчи, мапарисал холдондоани тэгурэ, дамахива омилохачи. — Ая, улэнди сиакасу? Элэхэсу? — Илья мэдэчини. — Ая, улэнди сиакапу! Элэхэпу, баниха, Илья! — Дяки унгухэни. — Эси дамахива омипари, магазинчи энэдиепу. Пулсидусу исиди сунду, хэм пурэнду гэлэури дякава будепу. — Дёбой, синэди гурунсэл магазин дочиани идиесу, чадоки-тани баян мапарисал ода ниэгудиесу! — Кисилёв инектэми дянанкини. Найсал-да хэм инектэхэчи. Магазин-да корима дё. Гуйчэни ундэхэнди ангохан, карнизани иланди бэкэнку, тахи-мат очой, гуйчэни пэгиэвэни-дэ, чонкоани, ундэхэнди эуси-таоси нэмэри тукпэчиухэн. Павани, уйкэни най нёнгиан бойкоди нюлэхэн бичини. Магазинчи ихэндуэчи, Кочинёв Мишка, Самар Кочи ненгиан халатако иривэчи бачихачи. — Хай, Кочи купецэ очини? — Киану дянанкини. Мэдэлчини диани инэктэми элэ начи тухэни, отоко би насалкандии килтолянкини, пактанкини. — Ми купецэ осини эси сумбивэ сингирэури, дяличиори! — Кочи дянангоми инэктэхэни. — Гэ, элэ биэси-ну? Тэпчиурусу! Хэм нирухэмбивэ дякава нёандоачи бурусу. — Дянгой ункини. Магазин довани сунгурэм тахисал бичичи. Тахисалду гой-гой тэвэсэл бичини: саса, порохи, пистон, боабоаду омонгоди нэвухэн бичини. Мапарисал ичэдийвэри агдаси-мат илисихачи. Эмуту эдэнки-мэт балдахачи. Тэде-дэ, эй дидяду эйду дуэнтэ бичини. Эси-тэни эмуту нинмандо-мат очини! Най ангочини Постава, пурэмбэ пулси гурумбэ бэлэчи дёва. Эйду туй хэм опогоани, Сэгден сикун гиани, гэ дихава паихан-тани! Найсалба-да чу улэнсэлбэ дипувэнкини. Наондёан учитель Батурин Илья — коммунист. Нёани дянгой. Бэлэчимдини, нанайсал хэм улэн сарини найсал-Коченёв, Киселёв, Самар Кочи. Мапарисал нгоними банданду няр тэхэчи. Банда дё деунгие калтадиалани иличини. Бонгодо Нерпимбэ, Канава хэрсихэчи. Кочи нёандоачи дюэр-дюэр саса сомалакамбани, дуин-дуин банка порохива, дюэр-дюэр уекэн пистомба бухэни. Пэгилэ би банкала гильзэвэ татахани. — Мэнэ мурундулэри дяпаосу. — Кочи ункини. — Миочан гой-гой би. Бэли пэйж, капкансал, эму-тэл барклай чомборо, хэм дяпахачи. Мэнэ-мэнэ далянчиари тэучихэчи. Коченёв-тани Дякива, Кианува хэрсихэни. Нёанчи сиавори-хуйгисэвэ дяпахачи. Бэли ангохан сомаланчи, гой-гой сиавори дякава дяпамари тэучихэчи. Илья-тани, Ангангава, Байбалива тактоканчии хэрсихэни. Чадо нёанчи нюнгун тойнгамба тэучиури берданкава ниэвухэчи. Туй тара, прилавка суп би дэрэдуэни нэхэчи. — Гэ, мэнэ сондёсу! — Илья ункини. Мапарисал хал-хал илихачи. Тэнг Нерпин-рэгдэ чокчохани игдэпсиули барони. Чокчоми ходидои ункини: — Гэ, эй-кэ улэн хадён! — Илья Алексеевич! Суэ мэнэ нгаладии бурусу. Берданкасал хэм сикун, хайривани сондёри. Говани буэ мэнэ пурэнду таводяпу! — Дянгой дюлиэлэни илисими, Дяки ункини. — Туй бини осини, гэ дяпаро! — Берданкава аломи ункини. Дяки китим илира, дюэр нгаладии дяпахани. Дилии гэкэл тами ункини: — Баниха, дянгой! — Нёани хамиалани Анганга, Нерпин, Киану, Байбали берданкава дяпамари Ильява баниалахачи. — Гэ, си, Кана, хайми тэсиси? Си берданкаси эй, дяпао! — Илья дюэр нгаладии буми ункини. Кана-тани, осиси-мат, эрикпичирэ, илихани, элкэ дэпчи гиранда, дюэр нгаладии дяпахани. — Баниха. Илья отолихани Кана мурумбэни. Туй би-дэ хэмэ, долаи нэучэхэни, эмуту хэнуэчи-мэт. Поани мапарисал агдара, яогимари най буривэни дяпахачи. Алдандоани, берданкавари ярси, пилки тахачи. Самакивани ачой, гоар-гоар опоанди, дони пинтэмбэни ярси, дёричи тахачи. Эмуту нучи гурун-мэт хупихэчи. Кана Нерпимбэ хэрсирэ, Коченёв илисичиани энэхэчи. Хуйгисэгуэри туэриду исидиа дяпахачи. Мапарисал хэм дяпахамбари тэвэвэ, оидиани уйкэ кэндэрхинчиэни ирасохачи. Хэмту мапари дяпами ходихандоани, нёамбачи Кисилёв боачи хэрчини. Дёанди бэгдику такто илисичини олбинкини. Такто пиланчини тохандочи, нянга халачионкини. Бэлэчигуэни тэнг Канава-рагда хэрчини. Кисилёв буктэйвэни Кана пиланчи ирасохани: Илан палатка, илан камин, илан попон, илан сурэ. Чава мапарисал начи эвухэчи. Кисилёв гой уйкэ нихэлирэ, хэм найва хэрчини. Даи ящикава дэгбэлирэ, сасама миочамба татахани. Мапарисал няр ода мэнэ-мэнэ сондёхачи. Эйду бичини: 20, 16, 32, калибр миочансал. Кана илан миочамба сондёра, хал-хал очини. Хавойва дянайни-да ачаси. Мурундуэни 20 переломкани тэнг улэн! Хородии сангарбани чирэйни, хорони пота-пота осини. 32 калибр миочамба-тани хэнюэни улэсихэни. Туй би-дэ, нёани оиди пайнгава сэрумбуэндини. Хэмэ 20 калибргой дяпахани. Диасилни хэм сондёмари ходихачи. Дяки дюлиэлэни дюэр миочан бивэни, эмумбэни дяпара нёандоани бухэни. — Эй, сининги! Варини тэнг моча! — Кана инектэми ункини. — Чихани, эй-дэ ая. Гэ, варасини осини ми си миочамбаси дяпагодямби! — Дяки дянангоми унгухэни. — Ми кота биэсимби, чихалахамби! — Кана унгухэни. Кисилёв илиачиа уйкэвэ нихэлихэни, гисурэхэни, эй дёанива дёан токива, дёан сохолтава ангосихапу. Эси сунду тэнг баргиоха-мат очини. Ихэчи: такто долани бичини токисал, сохолтасал, мунэксэни бэюн хосолни, туэпчи, моптини — дивэгдэ мони. Тэнг маси. — Иван! Эй хониа улэн, агдапсини! — Нерпин агдами ункини. — Гэ, мэнэ сондёсу! Сохилтагоари, токигоари. — Киселёв ункини, эм токи оячини тэми. Илан токива, патани бортай сивагда бичини, нюнгун будэр сохолтава боачи ниэвухэчи. Сохилта моптиндоани мэнэ-мэнэ гэрбуэри нирухэчи. Иван, элбэнэвэ сэктэнгуэри гэлэури? Илан паси, токи нгониладиниа бивэ, илан дар эрниэ одиама. Токидо тэвэвэ хукучэуривэ гэлэй. — Брезент улэн биэси? — Хайрини, нэми брезент би осини, тэнг улэн. — Магазинчи игуми ая. Чадо брезентэвэ даригоари. — Буэ чунгну онгбохапу: лава, чайкамба, калансалба, муэлувэ, хонян, кружка дяпагилайвари! — Байбали пэнтэрихэни. — Тэде! Си, улэн дёнгохаси, буэ-дэ чава чунгну онгбохапу. — Кисилёв агдахани. — Гэ-гэ, сунду кучэн аба? Бунду-дэ аба! Ми сунду сирувэ будемби. Тэй сируди тапичимари ангохарсу Бокторкансал тапичимари отоли, сэсусу! — Бунду мэнэ кузнецэ би! — Нёани Каначи гаёчими ункини. — Улэн-гоани, мэнэ тапичимдико осини. — Кочинёв боачи ниэми дянанкини. — Бокторкан бури: дирэмбэ, куэгэвэ, эугэвэ, палоава. Дяпайвари хэм ходира, токи оялани няр тэрэ, дамахива омилохачи. Анганга кармандолаи тавогои спичкэвэ дяпайдои дёнгохани: — Гэ-гэ, буэ спичкэвэ чунгну онгбохапу! Туй тэин-дэ, магазин тулиэчини гачимбари тэвэвэ ниэвурэ, сикун элбэнэди токивари суп сэкчиэрэ, тэвэри тэучихэчи. Палатка, камин, авори ахора, хуйгисэ токи суп-суп очини. Элбэнэ эе-тая тэмбэни улэнди уйси намогора, нэмдэ вэчиди сопсинкичи. Илья боачи мапарисалчи ниэрэ ункини: — Эси-тэни, актава ниругудесу, эй гурумбэ албан бэлэчихэмбэни! — Эй, гучи хамача Актани ун-дэ? — Кана оломи нгэлэхэни. Дэрэлни киам энэхэни, муруни пакчим очини. Дёнгохани, нёамбани най судилэхэмбэни. Чадо-да най «Акта» нирухэл, чава дёдяхан. Хай гучи буэ эуси байтава пиналангдами дичипу? — Туй оркинди Кана мурчихэни. — Ми-кэ нгалаи эй Актаду буди-дэ ниругуэсимби! — Туй ун-дэ магазин долани би прилавка дэрэчиэни мэнэ миочасалби ирасохаин. Диасилни-тани хал-хал ода илисичи. Нгэлэхэчи! Туй тара, Илья отолигоачи гойдами нанай, лоча хэсэдиэни алосихани, гисурэхэни. Кана диасилби мэдэлсини-дэ чинг-чинг бичини. Эмуту муэвэ полпинкин-мат иличини. Гойдапи-мат, улэнди хэм сара, Кана нгалаи нирухэни. Туй тахан-да, дони нгэлэчихэни. «Сайна, аргалайчи бидерэ?» — Мурчихэни. Нёани хамиалани-мат диасилни нгалари нирухэчи. Кана чадо-мат актава дяпара холахани, бодокова гэлэхэни. Улэн тэрэ, бодокоди нирухэмбэчи сагои анахани. — Хай, Кана бичхэвэ отолини? — Илья эрдэнгэми мэдэлсихэни. — Буэ, Кондонкан мапарини хэмтудери церковноприходской школавани ходихапу. Отоляпу: нируми, холами, бодоми! — Туй Кана унгухэни. — Хай, агдами тавонгойси? — Илья мэдэлчини. — Аба! Ми нангдаи эрбэни саичаи, хамила бугугуй! Туй би буэ гиампу! — Кас Кана унгухэни. — Кана! Си, най-да бнми, тэнг мондиракоси! Эди оркисира, гучи алосиамби: сунду эси бувухэн хэм сиавори дяка, миочансал, тэвур, хэм, сунду сикун гиан бай бурини! Сумбивэ бэлэчини! Чава улэнди отолиро! — Туй ун-дэ Илья дои ядахани сигуэни тэхэни. Тэридуи ункини: — Ая, андана, суэ чу бонго, сикун гиан бэлэчихэни гурун одясу. Най туй садяма! Кисилёв ниру: Акт. 15 ноября 1927 айнганидоани. Буэ, пэгилэ ниругухэн гурумбэ Пост снабжения охотников, гориава баван-да бэлэчини... Актава нирумэри-мэне эм час пулэмиэ эрбэ корхидихапу! — Дяки хайва-ну мурчими ункини. Илья илира, нгалаи хамаси дяпагора, эуси-таоси паламба пулсихэни, — Гэ, эси-лэ хэм ходиохан-тани? Хайва-да онгбохан осини, саванхарсу, исойди будепу. Эси-тэни, бунчи энугуэри. Мария бунду улэн сиаворива баргихан! Гэ, дуэрэгису. Мапарисалба уйкэ кэндэрхиндуэни дё эдени инемусими бачихани: — Эси-кэ ми эден эктэни биэсимби! Дянгой пуюмдини тамби. Ирусу! Эди андахарасу! — Мария дянанкини. Мапарисал-да, инемулимэри, дёкчи ихэчи. Няр тэхэчи. — Илья, си анадоаси мимбивэ мапарисал оркилахачи, соихачи: «Ми албакто, нилхо эктэи ун-дэ, эдии дёбоандн, мэнэ-тэни албами тэси!» — эдичии хапсихани, — Симбивэ нёанчи кандёйчи! Си дянгой, хони бини тамача эдэн эктэди? Илья эмуту бичини, тэли бичин коммунистасал-мат. Нёани-да туй муручихэни: «Эй боаду би дёбой гурумбэ, эси дяпаналихандиари бортай калагори, сикун гиамба осивамбори. Социализмава боа ялодоани суп ангопори! Эй, нанай найвани-да дюлэси олбимбори, отолясиани ирчиори!» — Туй мурункудии нёани эй боачи, нанай начини дичини. Эси Илья гойдами мапарисалба алосихани, гой-гой гиамба дангсадиади холахани. Экэрбэ уйси гиан эуривэни, сингирэури байтани, торива бортай палаоривачи, хэм гисурэхэни. Мапарисал хэмэ, досодямари тэчичи. Бай нёани улэн найни бими нёамбани досодихачи. Поани чунгну гой боава мурчихэчи, авалао нёанчиани ичэдихэчи. Чава асини отолира, эдии нгаладии саванкини. Эдини ходихани. Илья эмуту лакпаха-мат ода, дунгу-дунгу тэгухэни. Мурчихэни: «Хониа ми кичэми, улэнди алосихамби, нёанчи чава сиамбари хангиачиани энэундил!» Асини эдии гойсантоми мэдэлсихэни: — Нерпин, си хадо асива такорахаси? — Дюэр. Дюэтуни буйкин... — Кана, си-кэ, хадо асиси? Эди оркисира, эси хумухэн-дэ. — Илан бичин. Эси дюэр. — Дилии тугбуми ункини. — Дяки, си асиси хадо? — Дюэр. Эмун буйкин. — Киану, сайна си аси ана балдиси бидерэ? — Мария дяндяхани. — Хайми? Ми-дэ асии дюэр, бичин, эси эмун очохан. Суэ, сагдил, хали-да улэнди, дои пэрегдини, миавандии эчиэ эктэ найва улэсиэсису! Чава сайна отолиасису бидерэ? Бису эмуту бэюнгэ бини-мэт би! — Мария пакпарихани. — Хони улэпури хадоа-да эктэвэ? Киану, Мария тагдайниа мурчими гисурэхэни: — Анганга асини дюэр бичини. Эси эмун. Гэ, Байбали-рагда асини тэнг эмун эктэ. — Суэ нюнгун мапарисал сингирэхэсу дёан дюэр эктэ найва! Хай, тэй улэн? Улэн дяка? Мапарисал чимо-чимо тэсичи. Долари дэмунимэри муручихэни. Буэ-мэт симбивэ алори-да мутэури! Си, нучи бимбэ эчиэ отолигора. Алосичиси горо! — Тэнг чукин! — Алиамиа Илья асии бэлэчими ункини. Мапарисал мурчихэчи: «хайми чукини? Оркини дюэр-илан асиди балдиори? Най дёбомдигой, бипугуй диагой асива гэлэ—тэни. Хай эйду оркини? Нанай тул-тул туй балдихан, бичин». Долари хангиси мурчи-дэ, хони тайси, эй лочасал «улэн гурун», нёанчи улэнди бачихан, бэлэчихэн. Улэн, найва оркилаваси! Хэмэ чимо-чимо тэсичи. Дёгдо чунгну най абани-мат бичичи. — Илья сиавори мундэ! — Туй эдии аломи дергэдихэмбэни Мария хорихани. — Илира энуйдуи гучи ункини, — сумбивэ эси улэн сиавамбори! Мурунсу улэн опогоани. Нярдоари элэдэлэ сиара, чаива омигора, пурэмбэ, бэюнгэ говани гисурэндухэчи. Тэиндидуэри, Байбали Мариячи ункини: — Ункиси, нанай хусэни улэсими отолиаси! Аба, най эмуту, лоча бимиу, нанай бимиу, хэм улэсиуривэ, аяпойворива отоли. Туй боа найва ангочини! Миаван би, гэ аяпори-даби! Эргэн би, гэ, улэпури-дэ би! Балана-эси тэй годоани эмуту! Мария! Гэ улэнди досодио, сагоаси ми синду улэсиури тэлунгувэни гисурэгуй тамби. — Няр тэрэ, Байбали тэпчиухэни: — Эй дяка, балапчи! Тэли, илан сиун, илан биа бичини. Мангбо бирани-тани ангиани соли, деунгиэни хэи хэегуй бичини. Тэли бунивэ бай толкиндо-рагда сари бичини. Энувэ-дэ саваси бичини. Туй най балдихани. — Най будэсини осини хони на хэтэйни? — Мария дянанкини. — Нангоси хэтэй, хоня най балди-да, будэси-дэ. Тэли, Кондон ихондоани балдихани эм мэргэн, гэрбуни Вангал. Нёани улэсихэни, до пэрэгдулэи аяпохани баян най пиктэвэни, Бакир мапа поянгони — Хальзан умбури паталамба. Эктэ-дэ Вангалба улэсихэни. Амини дёбой гурумбэ улэсиэси бичини. Вангалба чихалами даи торива, най мутэсивэни ункини: пиктэ торини дёан мапа дилини! Вангал чава долдихандои хал-хал ода, хэмэ пурэнчи энэхэни. Умбури дя-гоани: «Дёан мапа дилини!» Гэ чава пэргэми баро? Тэнг эмун гида-рагда хадёндии. Даи, улэсини мурун Вангалду даи кусумбэ бухэни. Мапа-мат маси, сиру-мэт косар очини. Гэрэн хурэмбэ, гэрэн бирамба хоролячими тэнг хуюн мапава бахани. Гучи гэлэчими чилара, мангбодиа калтачи хуэлихэни. Писой бирандоани мапа поктовани бахани. Поктова асамасими энэмиэ, пис очёй кадарманя хурэнчи исихани. Мапа тэй кадардола пэйси эурэ, кадарсал алдандоани сангарба бара хагдолахани. Эмучэн таоси хони эуриси? Нэ диагой гэлэури. Тэй мурундии Мангбо биранчиани эухэни. Дёгдони Писой самамбани бачихани. Саман диапиорива силан чихалахани. Диалани чиманиа Вангал, пис би дёлола, мэпи соналара, пэйси хагдончи эулухэни. Уе модани топотова саман дяпалачихани. Хагдомба исира, гидаи чэк дяпара, хагдончи игуи, диачии савами уйси морахани. Топото уе модани пэйси тухэни. Вангал морайни-да диани эчиэ дяралиани. Балана чочагохани. «Будии эрни исихани!» — Вангал мурчихэни. Мапа элэлэни сэкпэн-дэ дочи тоанкини. Хагдон дочини пэтэндидуэни гидани пэйси тухэни. Мапа давой, най довой очини. Пиктэни аохани. Мапа нёани холдондолани топсин-да акпанкини. Найва эчиэ-дэ тонгалани. Вангал, бумиу, хорамио мурчирэ, мапа холдондоани акпанкини. Аоми толкичихани: нёани мапади аорини биэси, холдондоани эктэ най аорини, дуруни эмуту энини-мэт би. Нёани ундини: «Ангал минди эди нгэлэрэ, ми кумбивэ кучиру. Кучиэси осини си лалодиачи. Пиктэдиивэ гэсэ аори, кучи таро. Ми симбивэ тонгаласимби. Ненгне-тэни, ми савоандямби, си хуктэдии, ми дюэр сиамби алдандони би сингактава дэнг-дэнг сэкпэн-дэ, ми оялаива ора, нгаладии сиамбива дэнг-дэнг дяпангаси-тани. Ми хагдондиади негурэ уйси токодямби. Туй-рэгдэ ми симбивэ хоридиамби. Вангал ненгне ниэгухэндуи, тургэн дёкчии дидюхэни. Кондонду улэсини пудин — Халзан аба бичини. Писуй самани дялинди асигой дёгчи гадёхани. Вангалба саман гисурэхэни, балана пурэнду мапа сиахан. Най агдахани. Тагдахани! Сохолтаи тэтурэ, байгоамби хасасими дэрухэни. Диалани инивэ Писой ихони солиалани самамба хангпан-да, дяпара хангиси дапсикалахани: — Дялинди ми асиива чигуи мурчихэси! Мимбивэ мапа хагдони долани нангалагора, буйкем мурчихэси-тэни? Ичэгуру! Ми, уюмбивэ, эчиэдэ лалоачимбива! Сару: аяпори кэсивэ дялинди баваси! Улэпури-даи кэси! Нёани найва эури, хори, маси опоанди! — Туй соира, самамба бангсалахани. Саман сиркарам тухэни. Туй тара, индасалба соли элгэрэ, пунгнэхэни. Хамаси индасал пагдиалаохачи. Вангал Халзан кумбэни эе-тая нгаладии намангора, индаи масиди токполахани. Индасал вачимари пукчихэчи. Дюэтудери агдахачи, диа-диавари ниори, наманси, одёктай тахачи. Кэсипуэм мурчихэчи! Довари перэгдулэни агдахачи! Индасал чава отоли-мат вачимари пукчихэчи. Холисан хурэмбэни сигумэри энуйдуэчи, индасал яок вачимари, хурэндиэ калтачи, Мангбова даомари пагдиалахачи. Дюлиэлэни Вангал ичэхэни, мапа пукчивэни. Сохолтаи тэтурэ, гидаи дяпара, эм индава ачора, токколара, мапава ганими хасалохани. Мурундуни очини: «Эй,дёая мапа!» «Асии торивани эси бадямби»! Тэни мосал дочиани иридуи, асичии кэчэригурэ, морахани: — Халзан, аси! Аонгава, сиаворива баргиро! — Туй морамиа мосал долани далиахани. Бэктэ биниэ, хурэн порондолани агди пойкахани,туй тами, боала туэри! Оломи Халзан хурэнчи ичэхэни: хурэн поромбани амака пукчихэни, хамиалани инда хасасими вачихани, хамиалани эдини ганихани. Олокиана, мапа, инда, Вангал эмуту тава-мат очини! Туй бимиэ, элкэдуэри мунгумэри кадар очичи. Халзан панкини! Сэпэксэмэ тэтуэи ачора, начи нангалара, тэнг эмун кэчимэксэ амиридии очора, эдичии пагдиалахани. Тэни хурэн чикэвэни исидоани, дюэе агди пойкохани. Халзан тэнг морапсими-рагда корпихани. — Вангал! Ми улэсии эдии! Гэсэ будипу! Синчи ичэдеми дёло одамби! Гисурэй най хэмэ очини. Элкэ, сиукуэлэми эрипсиндэ ункини: — Гэ, туй Писой самани улэси гурумбэ вахани! Дёлосоанкини. Байбали хэмэ очохани, диасилни-да хэмэ тэсичи. Туй тэпиэ, нучи дилгандии ункини: — Эси-дэ Холисан хурэни илиси. Ихон байгиалани тэй хурэн порондоани дёлосохан гурумбэ улэн ичэури. Пэгилэ, хурэн чикэдуэни чагдян дёло би. Тэй Халзан дёлосохани. Хурэнду: Вангал, инда, амака дёлосохачи. Эр-эрду Вангал тагдай. Хэм сахарин тэвэксэди дасипчи. Туй эдии тагдаочиани, Халзан морай: «Вангал, ми улэсии эдии, синди гэсэ дёлосохамби...» Туй тагдагопи надалта боркалба ангой! Мария ункини: — Писой самани тэнг чукин най бичини. Туй тэлунгуду, нингмандо би, улэн дяка оркинди сори. Поалдоани дабди, поалдоани дабдай. Эси Вангал дабдачи! Саман тэнг най улэсивэни, най сагоани дёло осиванкини. Таванкиа, най балди, буди, улэси, хоракталай талохачи! Тэй най балдини кусуни! Улэсиури годоани буди-дэ ая! Улэмбэ мутэуривэ гэлэй! Мутэси осиани, си хай найни! — Гэ, туй-ну масиди улэсини биэси-кэ, Байбали! — Мария дянанкини. Байбали мурумби поаигохани: — Нанай-да эмуту, улэми отоли! Эктэ найвани аяпоаси най, хай найни, чукин най! Най асидии, эдидии улэнди бивэчи сагдил туп ундил бичин: «Неанчи алдандолани муэ-дэ сагондаси!» — Аяпори дяка — эргэндуй-дэ дай! Най боадо балдини кусуни! — Нерпин даии тавомиа ункини. — Гэ,элэ бидерэ, дё эдендуэни баниха! Ниэгугуэри. — Сумбивэ чимана рульмотор пурэнчи ирай. Кунгасачи токиари тэучиусу. Бокторчи индасалбари огдади нанигосу, эуси авандагомари дидюхэрсу. — Илья ункини. — Тэнг улэн! Тэмиэ эиэури, баниха, Илья! — Ниэгуми Нерпин ункини. Рульмотор даиди холира, Дядгитин биранчиани хахани. Тэнг улэн ини бичини. Ирахан най Гончаренко Петро, голоамби хусурэ, кунгаса хонкоани дяпара, хэи олкин-да, дуйси тоанкини. Огда хонкони хэм надо-маня очини. Петро кусуни-кэ най сарини бичин. Бэени даи, маси, нянга лэмпэкэ бичини. Гисурэндуйлэни савори, нёани украинади дичимбэни. Кэлэхини мэнгдэ бичини. — Ого, тэнг эм часа калтадоани дичипу! ПОССадиади эуси сосай километр-дуэ би. — Тургэнди дичипу, Петро, баниха! Эси-мэт буэ балдихандиариа эмэчэ хадёнди дичипу. Эмуту нингман мэргэсэлни-мэт мэпэри бодохапу. Тургэнди энэмэри дилипо-да хоролилохани. Хэмту мапарисал агдахачи! — Кана лочангоари банялахани. — Андана! Уюн би-балди осини, баса айнганива Кондончи ми эй огдади сумбивэ нганидямби. — Мактайвачи агдами Гончаренко ункини. Чава дичин гурун бади агдахачи. Хэм тэвэри начи хулумбурэ, индасалбари гой-гой боадо уюктэхэчи. Часой индасалба, дюлдиэнди уюхэчи. Поктодо индасал диа-диачиари тачихачи, асор эси соривачи долдиваси. Нёанчи саричи-хай бидерэ, пурэнчи исихамбари, вачи, сори тайси осини, бэюнгэвэ пунгнэури? Даломба сиари-да эмуту, сим бил. Холдан долани илан палатка илихани. Уйкэни дуйси тулэхэчи. Камимбари тулэрэ, паяктади сэкчиэхэчи. Тавава сапси кирадоани иванкичи. Сиагоари пуюхэчи. Элэдэлэ сиара, Гончаренко улэнди, масиди пулпугуэчи кэсилтурэ, дёкчии энупсинкини. Эй инивэ дёгба нэ исигориди энухэни. Мапарисал гойдамари мотор сиасимбани досодихачи. Поалдоани сим осигой, туй бимиэ, гучи торгилогой. Туй досодичиа чимом энэхэни. Туй дичин найсал, мэнэрукэн очохачи, кэндэли дуэнтэ-маня! Эйду дуэнтэ нингмандо-мат бини! Палатка дуедини тэпчиупи, туй дуйси, биран эе-тая калтавани лупи-лупи балдини. Эмуту нэктэсэл соглини-мат ичэурини. Эйду дуэнтэ, эмуту тонгалавачи паталан-мат би! Дягдитин бирани-да эмуту, Гэрин бирани-мат би. Муэни гэнгиэн, мэндии олбиндини-да эмуту! Биран кирани гэкчими тэпчиухэни. Эй туй тэпчиухэндиниэ ини таондоани, дюкэ дарами, дарами одини. Давонко боадо, эмуту хэмдэ-мэт, пукчэйгэн осигойни. Тэ хэдиэлэ пиму, эм нгэлэми морахани. Гой-гой ниэчэнсэл яогихачи, дярихачи. Мапарисал-да эмуту наондёан-мат очохачи, хэню, туйнкур. Пулсичи-дэ дурунку. Нёанчи эйничиэ албай-мат бичичи, мурунчи дёгба пулсихэни. Эси калаохан най-мат очохачи! Омолагора дёбохачи. Токидо бичин тэвэри-дэ начи хулумбухэчи, поавани палаткачиари ивухэчи, элбэнэди дасихачи. Тэимпэриэ, миочамбари пэргэчилухэчи. Берданкасал улэнди, тонгдоди намбойни. Эмдэ-эмдэ мола халдира анянгангоари, чава миочачихачи. Тэнг Нерпин берданкани-рагда эм танго гиракта гороладоани эм дяпактадоа деунчи энэхэни. Кана сируди, палоади исарбани тавохани. Диая миочалахандоани мохалиан тэрэк намбохани. — Гэ, эси бэюмбэ миочалай-да ая! — Кана бугуйдуй дянанкини. Кучэмбэ тапичимари дэрухэчи. Кана дипугуй Богдана мапала ингсомачини: эугэвэ, нучи дирэкэмбэ, палоава. Сисива нганисора чади иванкичи. Сиалби осиочани-мат, Кана нюнгун сирувэ тавачи нангалахани. Бонго кучэмбэ Нерпинду тапичихани. Хамиалани Дякидо, туй тапиа Киануду, дамахива омипиа, хэм диасилдой ходидала тапичихани. Чу хаморойди мэндуй ангочини. Эси мэнэ-мэнэ кучэмбэри сирухэчи, кормойгоари чалбанди ангохачи. Кучэн могоани, сэлэни хатапари-мат ангора, тулэхэчи. Пэргэлирэ, бонго иниду, тэнг сосай-сосай патромба тэучихэчи. Миочансал симучэни улэнди ачомари хаочиохачи. Пэкэси муэди довани силкора, улэн хаогохачи. Миочан дони эмуту панячико-мат килтолянкини. Чава агданамари ярсихачи. Хэм бэлимэри ходипариа, мэнэ-мэнэ берданкари, эмуту нучи пиктэ-мэт ниори, пилки, ярси тахачи. Самакиани улэнди хаочиохачи, ванкоани эрдуэни нэкухэчи. Сиксэ эримбэри сиара, сэкчиэгурэ акпангохачи. Мэнэ-мэнэ мурундиэри толкимба гэлэхэчи. Долбо симанахани. Симата эмун тавар эрдуэниэ тухэни. Болори нава дасими очини. Туй би-дэ, бэюнгэ поктони, эмуту дангсава холаори-мат бичини. Мапарисал агдахачи. Кэсиэм мурчихэчи. Дэрэгбэри симатади силкохачи. Дочи гал-гал очохани. Киануди, Байбалиди сиаворива баргидочи, Кана дюэр сиси мовани гэрбэхэни. Дюэр да эрдуэниэ часохани. Уе модандоани, эмунду «бучуэн», дюэечиду «мангиава» ангохани. Пэгиэ модамбани сулими чапчихани. Туй тара, нала тиап-тиап гидахани. Дэрэлбэни сиун гарпайни барони опованкини. Гидалаохан мосал алдани эм дардоа бичини. Тэй алдандоани нэмдэ урэктэсэлди, ото нучи пэулэкэмбэ ангохани. Киану лалава котанду нэрэ, лала долиндолани хонянди чонгдолира симуксэвэ евэрихэни. Чава Каначи ирахани. Кана дюэр нгаладии дяпара, тэй мосал тэкэндуэчи сугдихэни. — Диасилби хэм хэрсиу! Ми мэнгэрбивэ долани би тукурувэ, кружкэвэ ниэвугухэри. Хэмтудиэри сиун гарпайчини хорампогоари! Сиун агбиндичини дидя. Хэм мапарисал, илгамохан мосал хамиалани, тукуруку, кружкэку илихачи. — Хорандосу! Нерпин ундидини гэсэ, аракива кружкэчиэри евэрихэчи, дюлиэлэри бэпидери сэкчиэхэчи, оялани кружкэвэри сугдимэри нэхэчи. Холдондоари симатала типам тукурувэри гидалахачи. — Чэк очису? — акчи мэдэсихэни. — Хэм! — Кана саванкини. Нерпин хугди дилгандии ундидуэни, дуэнтэлэ орангохани: — Дядгитин боаниа! Сагдил нани! Долдиру! Си пурилси: Кана, Киану, Дяки, Байбали, Анганга, Нерпин синчи хоран-да кэсивэ гэлэйчи! Бунчи калдо. Сугдихэпувэ лалава, аракива дарао! Бэюнгэвэ эди дяяра! Бумбивэ бавану, вавану! Буэ синчи дичипу, поктопу тэнг манга, оркин, чукин! Буэ горява бахапу, найва хуэдэхэпу. Хэм хадёмбари, ахорари хуэдэхэпу. Эси-тэни синчи сонгомари кэсивэ гэлэпу, бэлэчимбэ гэлэпу. Эди оркисира, эди тагдара! Бунчи улэн мурундии калдо! Дяпаро, буэ сугдимпувэ, Дядгитин нани! — Нерпин сиунчи илан модан хоранкини. Диасилни-да нёандиани гэсэ хорачихачи. Сиун тэни нала агбинкини. Дюлэхидиэ пота-пота сэруми тэпчиухэни. Ини, симата хамиалани, тэнг улэн опогой мурчихэни. Сиун барони аракингоари гэсэ масалахачи, ункичи: — Сиун! Баро! Туй тара, гучи хорачимари тэпчиугухэчи. Илан модан хоранкичи, — Баросу, на эдени! Туй хорачира, пэулэкэмбэри, кэндэли ода, хоран-да, морамари епусухэчи: — Кэсивэ бахапу! Кэсивэ бахапу! Бэюнгэсэл эргэндини хуйгэми пэулэмпу епуэхэни! Кэси! Кэси... Пэулэн мокансалбани мэнэ-мэнэ бэпидери хувугурэ палаткачиари ивухэчи, малодоари нэхэчи. Туй тара, улэнди сиара, чайлагора, нянга, кочидоа омира, дуйси толохачи. Сиун гарпахандии уйси, ичэури-вэлтуэ сэгдэнкини. Хулу поктони лиап бичини. Чу бонгоду Киану миочалахани. Хулу симатачи луп тухэни. — Миочанси варини тэнг улэн! — Дяки мактахани. Бонго хулуди кэсилтумэри, хэм нэвуэри одёхачи. Туй томариа, мэнэ-мэнэ боачиари пуенкичи. Мэнэ кэсигуэри, мэнэ поктогоари ангочичи. Миочан сиасини хаоси-да хэм долдиохани. Канади, Нерпинди амба гойдамари гэсэ дуэрэхэчи. Илиа бирандо-мат мэнэ-мэнэ пади энэлухэчи. Кана эм хурэн порончиани тохани. Сиун нёани дэрэгчиэни гарпагохани. Сиунчи хоранкини: — Балдиори сиун! Кэсидуй улэн пулпуэну! Хоран-да, тэни дилии эуригуйдуй ичэхэни, эм бэюн тосивани. Алданчи миочалаориду тэнг пори. Танго гирандо би. Бэюн дилини сиун барони бичини. «Тэнг улэн!» — Мурчихэни. Сасама миочамби элкэ мочи илгамора, берданкаи харалачаи ачохани. Тунепунчии дяпадами дюрихэни. Миочалахани. Бэюн сирчэк энэрэ, нёдгани дэгдэгуйни эрдиэни, чамсоп пуйкурэ, бортай тухэни. Тэнг буйгу кипангамба вахани. Эм часа эрдуэни тэлгэчихэни. Уликсэвэ пасидини, симатади хумуми, суктэди дасихани. Берданкаи самакивани ачора, котадокини хэм патронсал-ба ачора нэми тэтуэдии хукурэ, такан пэйгиэлэни гидалахани. «Хамаси дидюйдуи дяпагодямби». Нянга дэримсими тэсирэ, мурчихэмби боачи энэхэни. Эси-мэт тэй боан исихани. Бирангони эе-тая калтани колдон-маня бичини. Хулу поктони, эмуту най урэктэвэ дуктэхэни-мэт бичини. Эм нгоамиа нэлгэ оялани тэхэни. Досодяхани. Мода анади хулу дилгани Кана сиандолани дургихэни. Чади гэсэ, эй капако, онголокан, гучи гой-гой чиндэсэл яогихачи. Кана дони агдахани. Илира, гирампогой тайдой ичэхэни хулукэн эм гарадо тэсивэни, нянга-да эм туйнкуэми. Миочалахани. Хулу эмуту дёло-мат пэйси тухэни. «Улэн, миочамби варини!» Хулунгуи омолдои силпихани. Миочамби тэучигуйдуй, гучи хулувэ ичэхэни. Хулу колдон молани пэйси эухэни, эм бокто чиучихимбэни эвухэни. Гучи миочалахани, хайс хулу туйнкуэми тухэни. Таванки Кана ёнкини, Эм дэримсиэми, эм дамахива омиами, эуси-тауси тутуэчими миочалахани. Вахамби хулунгуи омолдолай силиихани. Тэнг дёан тойнга хулувэ омолдолай силпихани. Гучи варии хулувэ пинадой нэхэни. Хулусэл дёлгани эгди бичини. Покточи тэнг эмдиэ калтачи-маня бичини. Сиксэ омочиари-лобичи дидючиэчи покточи эуси-таоси оси. Кана миочачими бэлинкини, инингуй маниаривани-да эчиэ эксиэни. Сиунгуни согдоточини гарпагохамбани-да сарами бичини. Патромби тоанкини, сомаландоани тэнг эмукэн осиохани. Кана чаду мэпи госолахани: «албакто! Тэвурбэ тэучими албаха, миочамби октогоани, сасава, пистомба дяпаохан осини хай байта бимчэ!» Дилганчини хулукэн олора, мочи морами тохани. Дюрирэ илисини. Эм-дэ миочалами тахани: «хэмэ чиманачиа бичини!» Пурэнду туй тэнг эмун тэвур осигочиани, най нёамбани улэнди нэри. Бай туи нёамбани миочаласи. Тэй тэвурбэ, поалдоани най дёгба туй-дэ исигоанди. Пурэн! — Уй сари, нёани хамача мэдэвэни ангоси? Гэ, туй би дуэнтэ гиани. Чава Кана-да дахахани. Эугуми, хадова бокто чиучихимбэни дяпахани. Дюэр чиучихин оявани худу тэнг улэнди ачохани бичини. Чава тэтуэи кармандоани нэхэни. Бэюмбэ вахамби боава исигохани. Уликсэнгуй барони энэхэни. Пинагои мо паламбани гэрбэрэ, модамбани сулирэ, бэюн гудгэни дочиани тэучихэни: миавамбани, босоктоани, пухимбэни, хакин пасиани. Чава паланчи сивохани. Оячиани гидахани: туксэни, овой уликсэни пасиани. Модамбани усиди уюрэ, пиналагохани. Эм-дэ тэиндэми палаткачии эугухэни. Таваи ивангора, дюэр муэлувэ лоора, уликсэвэ ихэни. Холдондоани чаива толгихани. Пухимбэни улэн бирандо силкора, симуксэни дочи моди гидами пойпора, пасисалди часора, пуйси муэлучи ихэни. Гэун гильзэи пистомбани барклайдии ачоктахани. Тэвурби тэучиухэни. Нюнгуйнгу надан тэур очини. Элэ мурчими, сомаланчии тэучигурэ, боачи ниэвухэни. Пинаи начи евэрихэни. Вахамби хулувэ тавонкини-дэхи эмун! Хэм хулу туэри бичини. Полтадии хукурэ, палатка малочини нангалахани. Пуйси каландола эм паси уликсэвэ тоан-да, сиахани. Кружкадии силэвэ сополара омихани, эм лигдиэ тагои. Комбочи чаива сирира, сиатава котохора, эм дяпахандои хэм омихани. Миочамби, сомаламби, пинаи дяпагора дуйси пагдиалахани. Элэ уликсэнгуи исигойдои ичэхэни: илан най тэсивэни. Нёанчи бэюн бэгдиэни, булэни сиахачи. Нёамбачи исохандоани, тэнг агданасимари гисурэхэчи, хулу эгдивэни, бокто эгдивэни, нонгди тургэнди оси, хулу хэм туэригухэн, нонгди хатан осидиани гэсэ хулу акпанди. Киану дэхи дюэр, Дяки гочин надан, Байбали гочин дуин хулувэ вахачи. Эугуйчи, тэвурбэри манара-да. Ункичи: чиманачиа дуэнтэигуэри нангалагохачи. Уликсэ тэнг амтаси! Эйду сиамари тэиндичи. Туй тэсидуэчи, Анганга эугухэни. Нёамбани ичэури — элэ сонголой-мат би. Дони чиурисими тэхэни. — Гэ, хайми си туй чимо-чимо тэхэси? — Дяки мэдэчихэни. — Миочандии силдии. Тэнг чукимбэ дяпахамби! Эм хулуду дюэр илан тэвурбэ манахамби. Тохандие тэнг дёан дякпун хулувэ вахамби. Сэксэ-маня осини. Бунду чу би? — Кана мэдэчихэни. — Би! Илан-ну тукурукэн. — Киану унгухэни. — Туй тай осини, сиксэ тавори, эди эчиэлидуэни сонгора. Нэ, тагодяпу. Улэнди валогойди очондямби! — Кана Ангангачи унгухэни. Тутугуми токомиа, чу хаморойду вахамби боава исихани. Улэн дёлгамба бара, такан оялани тэхэни. Тэни падои татагой тайдоани, дёлгандола пукчигуй хулу Канава бэндэункини. Эм туйнкуэ тэчини. Нёани ангмадоани ачохан чиучихимбэ гадёхани. Пукчии ендиани Кана отачиани, мо мурчими пуйкухэни. Кана бангсалахани, морапсими илихани. Хулу нэмдэ колдон тэхэчиэни пэтэн-дэ, чадо тэгурэ Каначи пэксэми ичэдихэни. Кана куйкуэлэхэни. Чадо-мат хулу чи-ку-ку-ку морами колдон порончиани тохани. Кана миочалахани. Хулу начи тухэни. Дяпагора омолдой силпихани. Бокто чиучихимбэни дяпагора, бэвунчии тэнгдэухэни. Боктова сиахани. Туй тэсидуэни олокиана дилилани хай-ну пачилахани. Кана оломи хангиси пуйкухэни, оломи морапсинкини, миочамби чэк дяпагохани. Тэсихэни холдондолани симата оялани эм даи чиучихин бичини. Чадо-мат Кана отолихани, хай-да диливани пачилахамбани. Порогда ана бимчэни, сиомбоанди-да дабоаси. Туй тара, холдондой илиси колдомба хадо-да модан уйси-пэйси ярчини. Тэй модо хайва-да эчиэ ичэни. Бэктэ бипиэ-мэт колдон порондолани эм хулукэн агбинкини. Нёани чиучихимбэ хуктэдии часоми начи нангасохани. — Тэй-ну холха бинимэ! — Чиурими ункини. — Чи-ку-ку-ку! — Гучи Кана долдихани. Илира дилганчи кэчэрихэни. Дюэр дар эрдуэниэ нёани илисини боади гарадо хулукэн тэсини. Миочалахани. Хулу тухэн. Энэрэ дяпахани, хулу дилини, дюле бэгдини аба бичини. — Хай си, эуси боктова сиандами дичиси-ну, Кана? Хулувэ дэпчэ-дэпчэ миочачими тэсигуй эуси тохаси-ну? Эдэн! — Туй мэпи соихани, моктоа хулувэ пинадои нэридуй. Бэундуй тэгурэ, даии тавохани. Дуэнтэвэ улэнди досодихани. Нёани тэсини таялани хулусэл мэнэ енуэди бичичи. Мо-мочи силди, чиучихимбэ начи нангачи, гой-гой дилганди морай тахачи. — Эдэн, Кана! Эси пулими миочачиорива гэлэй. Халиа тэми дидивэни халачиси! Сиксэ ая, хулу дилгандолай омочии мочогойдоани тэпури. Эси тэнг пулпуривэ гэлэй. Хулувэ пулсими-дэ отолиаси осихаси-ну? — Туй мэпи соихани. Илира, тэтуэдии бокто хорактавани гуигурэ, элкэдуи бэичими энэлухэни. Сайна, нёани тойнга километр эрдуэниэ энэхэни-ну, деунгиэн бира калтавани. Гучи-дэ тэвурни маняхани. Пинадоани, омолни пэгиэлэни осай дюэр хулу бичини. Кана дони агданачини. — Хай, эй инивэ ми вахамби тавони: хуюйнгу хуюн лу, эм бэюн! Тавомба исохамби! Эм танго! Миочалахамби-тани эм танго дёан мадам модан! — Туй даи дилганди хэсэангочини. Дёнгора, ункини: — Си, мапа эди мэпи мактара, эндури долди! Кана омолби пэгиэдиэни хулусэлбэ татагохани, хэм пиначии-маня нэкурэ, уюгурэ, пинаи тагора, пиналагохани. Аонгачии эугуми тутугуи вэлтуэ дидюхэни. Боа тургэнди сиксэгухэни. Дёнгохани: эй иниду хэм хулувэ тэлгэчи, холгигой, тэвурби тэучигуй тавори, хавани эгди! Халиа аогори? — Туй мурчими Кана тэнчии эугухэни. Гэсэ чими тохамбари поктова исигохани. Покточи эрдэнгэсими ичэдихэни. Покто тэнг дуйси-маня бичини. Ми хамиалаива хэмтудиэри тэвургуэри гэлэндэсурэ, гучи токохани. Эси-дэ нёанчи эчиэ эугуэчи! «Мимбивэ аргалахачи!» — Мурчихэни. «Ая! Ми-дэ улэнди тахамби!» Уликсэнгуи сивур эугухэни. Киану хулухэ вахани боава исигохани. Эугуйи ёмби эм турурэ, туй дуэрэгухэни. Эугумиэ, сангня пумбэни уйнгэхэни. «Уй-ну аонгадо би!» — Дони агдами очини. Аонгаи исигохани. Тава улэнди дегдэхэни. Гунгуду илан муэлу пуйсини. Уй-ну сиаворива баргини. Тэнг улэн! Кана пинаи ачора, палатка дочиани нангалахани. Берданкаи, сасамангои боала лохани. Тавачи дичини. Палаткала Анганга ниэхэни. — Гэ, хай мэдэ? — Эм танго! — Кана унгухэни. — Хай, тэдеучиси, Кана? — Хуюйнгу хуюн хулу, эм бэюн! — Кана унгухэни. — Хониа тэй улэн! — Анганга агдайдои унгухэни. Каначи ланг дидэ, дэрэгбэни одёхани, — баниха! Бэюнгуэси эси улэн сиавори. Пулсиду кусунку! Ми эугуми хаморой овоани пиначиохамби. Уликсэвэ сиагоари пуюрии. Тэй дёан дякпун хулу оячиани, гучи хорин тойнгамба поаихамби. Эй дидява хоролихамби. Хулу би. — Туй би осини, дэхи илан хулувэ вахаси. Улэн-гоани! Бонго иниду. Ая, эди гасара. Миочамбаси тагодяпо. Анганга гисурэхэни: — Эугухэпу. Талоди анипоамба ангора, хорин гирактава алдамбани сагой миочалахамби. Тэнг дёан эму саса кэндэли намбохани, долиндони эм сасада аба! Гучи сагои миочалахамби-да эмуту! Тагдара, палоади ангани дочи дуктэхэмби. Туй тара, гучи миочалахамби. Долиндолани илан саса намбохани! Тэвурбэ дяпара тэ хурэнчи тохамби. Нгаладии Анганга мэтухэни. Гэ, чадо боа эндурини, гучи хорин тойнга хулувэ бухэни. Намбохано осини хулу буди. Таванкиа дои панкини нгэлэ осихани! Чихани, туе варини осини ая, бусэсиури. — Дака, миочамби ичэгуэри нганигоро. Анганга палаткачии игурэ, миочамби сэлэни ниэвугухэни. Кана дяпара тавачи довани ичэхэни. — Эй, ангомари эндэухэн миочан! Хони си, дяпайдои ичэчиси. Саса ниэрини модани сангарни нгоамидима. Кана кармандиадии гильзэвэ тоан-да гидалахани. Гильзэ ири бичини. — Туй бини, тэвурси чилок ниэрини, Саса-тани гоар-сар энэйни. Палова буру. Деримбэни маси-та дуктэгуэри. Анганга палоава ниэвугухэни, Кана-до бухэни. Эси-тэни эми-дэ ангорба кайрами, дуктэхэни. Туй мангади дуктэрэ, сируди тагохани. Миочамба тулэгурэ, тэучихэни. — Та-би полова пэргэмби! Кана миочалахани. Ичэнгдэухэчи. Талова пиолара улэнди ярчичи. Хэм тойкохан сасасал-ба баогохачи. — Гэ, ичэу, улэнди намбохамбани! — Анганга агдахани. Палаткачиари дидюрэ, мэнэ-мэнэ дёбомбари дёболохачи. Дёбон эгди, модан ана бичини. Кана тэвурби тэучигуми тэпчиухэни. Танго пулэмиэ би тэвурбэ тэучигури дя дяка биэсини! Хэм ходира, сомаланчии тэурби нэкухэни. Тэвурби сомаламбани боала лохани. Боала, тава холдондоани, Анганга хулунгуи талгэчихэни. — Ми-дэ эуси ниэвури. Дюэр най лэйгэ оси. Хэмту хулунгуи ниэвурэ, кучэмбэ чиусугурэ, тэлгэчими тэпчиухэни. Кана дюлиэлэни хулу молдёни ичэдиуриди урэхэни. Хуйгуэни, бэгдиэни хэм часохани, хэмдэвэни пуктэчими, пухинбэни индачи нангачихани. Хулу нантани полтаи дочиани гэкчигилэйдини нэктэхэни. Анганга пэксэми ичэдехэни, Кана сампарбани: — Си, эмуту, хулу боктова сиарини-мат тэлгэчиэчи! Молдё оячиани нэриси эси, эси тури. Сампарси моча! — Хони тайси, дака, элкэ, албами тэлгэчиси осини, эм долбони исиаси. Танго хулу! Туй тами бусэсиэмби. Мапарисал эчиэ-дэ дамахива омиачи, тэнг дёбомбари-рагда уйлэхэчи. Анганга мэнэ дёбомби ходира, сиаворива пуюрии ходичахани. Гучи, часа эрдуэниэ бини-мэт, поани мапарисал эмунди-эмунди эугулухэчи. Чу хаморойди Нерпин исохани. Пинаи ачойвани Кана бэлэчихэни. Кружкэду чаива сирира бухэни. Хэм омира, Нерпин ункини: — Кэту-дэ пинапорини горо! Палаткавари дуйси тоборива гэлэй. Си уликсэнгуси боачиниа-да товохан осини элэ, — Нерпин сиукпэчими ходихани. — Хэмэ, чимай нуктэйпу хони би? — Кана мэдэлчухэни. — Хайдя, улэн! Сиксэ эримбэри сиаридоари пэргэлихэчи: «Чимана мэнэ-мэнэ боачиари нуктэуривэ». Хулу эгди. Эси нямадоани тургэнди дяпаорива гэлэй. Туй бини осини бусэпуривэ гэлэй, эмдэ нонгди осиочани, хулу хэм лобидо акпанди Токтохамбари исичаоривэ гэлэй. Бэюн дилиани, дюэр бэгдиэни булэмэчичи. Хакимбани, гудгэни, босоктоани вэсинчи кэрчирэ, сиахачи. Эмутэл кочикамба омихачи. Боачи агдамари чэктэрихэчи. Бонго иниду вахамбари бодохачи. Чоломба, лалава сиахачи. Чаива омигохачи. Ходира, хэм мэнэ-мэнэ палаткачиари игухэчи. Дёбончи эгди! Хулувэ тэлгэчиури, тэурбэ тэучигури. Палатка долани, мэнэ холдондоари, мапарисал лава тавохачи. Палатка дони улэнди, нгэм осиванкини. Кана тэй ихэрэдии долбони калтани сиридуэни-мэт тэлгэчии ходихани. Хулу нантавани, эмуту тэли-мэт, сэгден урэктэди, палатка мулуни пэгиэлэни лохани. Мэндиэ палатка калтавани тиас лохани. Камимби ивангора, чаива хулдиурэ, омихани. Туй тара, диаи бэлэчими тэпчиухэни. Нерпин хулунгуни надайнгова бичини. Элэ инэйдуни-мэт дёбомбари ходихачи. Боачи ниэвуэчигуэри гэсэ ниэхэчи. Боала-тани Дяки, Киану дуйси аонгармигоари бэлимэри элэ ходичи. Тэвэри токидоари-маня тэучихэчи. Халиавохан индасал луксурбэ татахачи, нянга вачи тахачи. — Инэйчиниэ буэ боачиари аонгармигоари тапу. — Киану саванкини. Нёани сопсиндии ходира, тунгэндулэй отоко би тукурукэмбэ татара, мэнгумэ крискэкэнду сирира, Нерпинду бухэни. Тэй алиокамба Кэту бухэни. Нерпин улэнди чэктэрирэ, кэсигуэни боачи гэ, уми гэлэрэ, омихани. Киану хоранкимбани, илигоан-да одёхани. Дюэе крискэи Канаду бухэни. Кана Кианува одёчианиа, нёани иропомби харалара, индасал дюлиэлэни илихани. Нёани иропони луксурдулэ уюхэн бичини. Байбали, Анганга чисэнивэ мангади ядара аохачи. Нёамбачи гудемэри, эчиэ сэрурэчи. Индасал кичас илира, вачимари дюлэси татахачи. Чадо-мат Дяки иропомби халарала, тусунду дяпахани. — Гэ, пэдэм дэрэдиусу! Хай гойдами бачигори! Тах! Тах! Тах! — нёани индасалба пунгнэхэни. Токи дэгбэрэ, дюлэси ёнгор энэлухэни. Киану кэчэригурэ, морахани: — Пэдэми дэрэдиусу! Дэрэди диасилни нгаладиари олира, палаткачиари игухэчи. Нёанчи-да эси энэгуэри ахорари баргилохачи. Чаива омира, палаткари ачохачи. Камимбари боачи ниэвурэ, пунектэмбэни, сиалбивани боала хулкичи. Ахорари хэм токидоари тэучихэчи. — Хай, суэ, най сарасидиани чочагоари тайсу? Бумбивэ эм сэрурэ? Палаткадиади ниэми Байбали дянанкини. — Хаймари-ка аорису? Суэ-дэ тэвэри тэучиусу, гэсэ аонгармигоари! Горовани нгэлэсису, хай? Эй боадоки пулпугуэри тайсу? — Нерпин мэдэлчини. — Аба! Буэ чимана-мат нуктэгуэри тапу. Ядахапу манга. Эй, хали Дяки, Киану энэхэчи? Чочамари энэхэчи! Сако пурилни! — Байбали чолчихани. — Энэури дяка, суэ мурунсу! Халипи-да ая! Тэвэри хэм тэучимэри ходихандоачи-мат, диасилчи чаива омимари тэпчиухэчи. Сагди гирамса тачигойчия туй сингирэдиэмэ? Туй мапарисал гой боачи энэпчинкичи. Гой-гой аонгадо очичи. Мэнэ-мэнэ дэрэл, мэнэ-мэнэ кэси! Пурэнду туй би. Канади, Нерпинди диасилбари поктолани тохачи. Уликсэнгури исипари-мат тэинкичи. Уликсэнгуэри гучи суктуди, симатади дасихачи. Гаки, капако, саксай дидяду би мосалду дочахачи. Чиурими, Кана токиду би миочамба дяпара, уелэи хороли гакива миочалахани. — Гэ, эй-мэт нгэлэукэн! — Тухэн гакива дяпагоми нёани ункини. Паланко мова гэрбэрэ, хасарбани кап уюрэ, лохани. — Гэ, эси гучи чокиосу! — Кана госолахани. Таванки энэмэри, биранчи эухэчи. Улэн боава гэлэктэрэ, палаткари чиахачи. Камимбари тулэхэчи. Сиктэди сэкчиэрэ, аоривари ахорари ивухэчи. Сиавори алиосал хэм палатка долани-маня бэунгуй бахани. Колдон тэкэнчиэни миочасалба дарапсими илгамохачи. Хэмту индасал омогоачи сиктэди ангохачи, индавари чадо уюхэчи. Дюэр колдон алдандоани пэулэмбэ ангочичи. Сиавори, пулэ ахорава, саса, миочан октовани хэм чадо-маня нэрэ, элбэнэди дасихачи. Чайлара, мэнэ-мэнэ боачиари токохачи. Нэлгэ пэгиэлэни, берданкаи, нэми тэтуэдии хукурэ, дяяхани. Самакиани пади нэхэни. Тэли чолдонсал пулси бичин. Бай хулувэ бэйдэйдуй, хуйгэ дякава пинаорива эчисини. Кана боаи исигора, бэичими энэхэни. Хурэн дэрэгбэни дарами дёлгансал эуси таоси бичини. Поани боаду хулу поктони дэс очёй, ичэми отоливасиди. «Чимана тэй дёлгансалдо хэмэ капкамба тулэктэури. Тэнг оркин, капкамба оива дяпахапу! Эм найду тэнг сосай капкан. Тэнг эм иниду чава тулэури». — Туй мурчими дуэрэхэни. Няр ода энэмиэ олохани. Нёани холдондолани хасор бокто чиучихини тухэни. Ичэгуй дилии уйси эуригухэни. Хулу нёамбани эчиэ хэнуэни. Колдон молани мэнэ нярдой пэйси эухэни. Ангмадои эм чиучихимбэ эвухэни. «Эм чиучихимбэ пэйси нангалара, дюэеи пэйси ангмадой эвуйни». — Кана отолихани. Хулусэл надо мэнэ нярдоари чиучихин хорактани ачойни. Дяпадами дюрирэ миочалахани. Хулу пэйси дёло-мат тухэни. Миочамби тэучигурэ, хулунгуй, боктова дяпагора, сурэдии хорактани ачора, нэкухэни. Боктонгой кармандои нэхэни. Кана энэйни боаду, хулу поктони эгди бичини. Поани боа поктоди бурехэни. Мэнэ-дэ ананаоли! Дарами дёлгансал бирачи, хурэнчи энэхэни. Кана илира досодяхани. Хулу дилгани хайдо-да хэм долдиохани. Мо таондоани хулусэл бичичи. Кана энэми миочачихани. Миочан миочачичини сэлэни тас пэкэлухэни. Миочалаочани хулу сим осигой. Нянга бими, элэ-дэ агбингой. Енуди пукчилугуй! Салиан сиривэ вавохан хулу коромини тэнг улэн! Тиас бокто-маня оси. Чава улэнди ачора тавадо силори. Тэнг амта эпэнчи сиариси. Дёнкамбари, пурилбэри дёнгомари мапарисал кормойва ункурэгуэри баргилохачи. Миочан октони алиокандоани, хаосанди хукурэ коромива нэричи. Туй Кана миочачими энэмиэ, бирангой модамбани исихани. Эйду-дэ колдон суп балдихани. Еду-дэ эмуту, хулу би. Боа сиксэгуми тэпчиухэни. Мочогори эр исоан-да, Кана бирангой дачи дуэрэлухэни. Ядахани-да тэнг манга. Энуйвэни дэпчи, дёлгандолай хулукэн пукчигухэни. Элэ исидой-мат найва хэнухэни. Кана дикэнкини. Мочи тора, пэгуй гарадоани тэхэни. Хуйгукэмби эуси-таоси морихани. Дидяни бини, Кана нянга мочогора миочалахани. Хулунгуй дяпагора, мо оялани нэхэни. Пинай-да ачора холдондоани нэхэни. Туй тара, хулунгуй тавомбани сагой тавонкини. Нюнгуйнгу дуин хулу, пинакандоани-маня бичини. Элэ пинаи уюгугуй тайдои дёнгохани, омолни пэгиэлэни-дэ хулу би! Пиначии, гучи деан илан хулувэ нэхэни. Хэмтуни, надайнго надан хулу! Уюгурэ, пиналагохани. Элэ палаткаи исигойдои ичэхэни, илан синки дочайвачи. Нёанчи чалбан чимчиктэни сиахачи. Эчиэ нёандини нгэлэчи. Илисими ичэдирэ, эмун очохан патромби тэмирирэ, эугухэни. Палаткава исигохани. Нерпин нёамбачи боала бачихани: — Си, хони туй гойдами пулсиси? Ми нгэлэлухэмби бичин! Гучи инэдэлэ тэлгэчигуи тайси? Тэвурби чими тэучигуй мурчиси? — Нерпин хэсэангочини. Кана хэмэ алихани. Мэнэ оркимби сарини. Эси тэнг дюэр найкан осигохачи. Долбогодала пулпури оркин бидерэ? Кана пинаи ачойвани бэлэчирэ, палатка дочини нэхэни. — Э-тэ-тэ! Сайна, гучи тангова исичихаси бидерэ? — Аба! Тэнг надайнгу надан хулу, — ядахан дилгандии Кана таодагохани. — Балана сиаворива пуюрэ халачихамби. Демулурэ, хэмэ эмучэн сиахамби. Хулунгуи тэлгэчими тэпчиухэмби. — Си, хадоа вахаси, ага? — Сосай илан. — Улэн-гоани! — Хай улэни, си вахандоаси, хорин дуин хулуди оидима! — Ми синдуй нэудимэ, наондёан, кусумби пулэ, минди хони галиси? Ми горова хороли, синдуй пулэвэ пулсии. Эди оркисира! Илиа инингуэри капкан годоани нэкухэчи. Капкан миочандой ои пуевэ бэюнгэду ангойни. Дидиани миочалапи тэнг хулу пасиани-рагда баогори. Нантадоани эгди пуе, сэксэ оди. Капкан-тани чоп хангиси би дяка! Пуе, сэксэ аба! Си отоликаси, ини таондоани эй боаду хулуни ои-ои осивани? Сайна, нёанчи миочанди нгэлэмэри хангиси энэйчи бидерэ? Чочайчи! Хай мурчиси, буэ дюэр танго модан миочалапо-тани? Туй миочачипо осини чунгну хулу хангиси энэй. Иниэ таондоани туй миочалайпу осини, тэвурпу-дэ ои очойни, маниарини. Эсиэни кайрамборива гэлэй. Тэвур маниаочиани хайла бариси? Эси-дэ Гэрин эчиэ гэкчиэни. Долдиачи нёани «эдэнкимбэни!» Дюкэгуй гэлэми ингуривэни! — Нерпин диачии дянами ункини. — Эси туй тадяпу, эй пулсивэри боадо капкамба тулэй, Мулгундиэ калтаду миочачи. Хулу эуси чочагоми дидюй. — Кана диачии ункини. — Тэрэк би ункиси, Тэде-дэ, чимана туй тадяпу! Мулгунду-дэ хулу эгди бичини. Инини таондоани Кана сосай-нюнгуйнгу хулувэ пинасихани. Долай тэнг агдай бичини, туй улэнди варии. Гэ, ядайчи-ка дюэтучи эмуту! Пулпури тэнг горо бичини. Туй чадо биангоари маночимари хулувэ миочалахачи. Капкамбари-да индэпиэ пулсидиэри ярси бичичи. Капкан мэнгдэ ловой бичичи. Умбучэни-мэт тэлгэчихэчи. Капкандола вавохан хулу тэнг бэгдини-рэгдэ сэгдэйни, моктосойни, бичини. Эм модан, долбогочаниа, Киану дичини. Диасилни нгэлэхэчи! Нёани мэдэлчини: — Дяки эуси пулчину? Нёани иламба дуэнтэду аонгахани. Энэхэ-рэгдэ. Ои най пурэнду горява барини! Дои нгэлэхэни! — Пакпарими Киану хисангосихани. Мапарисал бади нгэлэхэчи. Киану аилдои аонгахани. Тэни инэлуйдуэни, нёани Канади гэсэ ичэндэмэри энэхэчи. Энэмэриэ-энэмэриэ нёанчи Дяки поктовани бахачи. Покто горопчи бичини, илан аондоа би-ну? Эмдиэчи-рэгдэ энэухэн. Туй поктолани энэмэриэ бахачи сикун, чисэниэ пулчини поктоани. Нянга энэмэриэ аонгахамбани бахачи. Тавани эси-дэ пойнганкини. Тавани холдондоани бахачи, синки упултэни, пухимбэни, чокипомбани, чавактани. Дюэр синки бичини. Сайна, нёани ниалондолани сиахани бидерэ, гирмаксавани эчиэл барачи. Силочиохан пурэмсэни аба бичини. Тэпундуи инэдэлэ тэчини. Доктомби холгичихани мокандёан илгамочахандони бичини. Тэхэмби бирандиа калтавани лип сиктэди далихани бичин. Хангиади ичэми тэнг эмуту пурэн мапани нонгдива халачими боала омогой ангохани-мат би. Поктоани гучи ходяхачи. Ичэмэри сахачи, нёани сэпэ поктовани ходяйвани. Сэпэ мо онголочини ихэни бичини. Адоликамба тулэчихэни поктони би. Дюэе сангарба нёани эчиэ ичэни. Чала сэпэ долбо ниэгухэни. Мапари Дяки уюмбэни тэнг улэнди сагора, элэдэлэ соира, мэнэ-мэнэ пулсивэри боачи энухэчи. Инингуй тиас пулсирэ, сиксэ Кана палаткачии дидюхэни. Ичэйни, тулиэдучи токи би, дюэр инда тэсини. Найва хэнурэ, илира вачимари тэпчиухэчи. Палатка долани найсал лэйгэ гисурэндухэни. Кана эрдэнгэсихэни. «Уй эси, сиксэ дичини, хай байтадоани?» Пинаи боала нэрэ, миочамби бэвундуэни логора, отаи гуигурэ, палатками игухэни. Дяки нёани сэктэпундуэни аохани. Дэрэлни капсачако. Дола мингучихэни. Канава ичэгурэ, Дяки эй-уми даи дилганди сонгохани. Киану-тани, нёани бэгдидиэлэни чаива омихани. — Хони тахани? Хайди корхидихани? — Насални тэбдэхэни! — Тагдао дилгандии Киану унгухэни. — Хони тами тэбдэхэни? — Буэ хамиалапова-да нёани эчиэ палаткачи дидюэни. Тэй сэпэнгуй туй поктолани энэхэни. Хэм тэвурби манара, сэпэ мочи тохандоани тэнг эмун миакачи патрони-рагда очохани. Чава туй чак-чак тамиа, тагдара, кучэндии пистомбани, патромба нгаладои дяпалачими, каорихани. Хородоани патрон пуйкухэни. Деунгиэ хорони дэпчэхэни, пистони-тани насалбани тэс тойкохани! Туй чадо найва хуэдэхэни. Сиксэ-мэт гэкчидуи сагора, палаткачии эугухэни. Кэсини! Ми тэрэк эугухэмби тэурби аболион-да. Нёамбани ичэйдуи нгэлэхэмби, дэрэлни, нгалани, тэтуэни хэм сэксэ-маня бичини. Ичэйдуи мурчихэмби, сайна амака сингирэхэниэм-дэ? Пункудиэни капсара, туй эуси, суэ баросу бусэчимби! — Киану чава гисурэми дони туйнкухэни. Дони чиурисини, туй агби эдэмбэни. Эдэн байталани мэпи туй корхидиохан! Гуделэ, ага! Уй, пистомба, тэвурку патрондиади кучэнди ачой? Эдэн най-рагда туй тайни! — Киану туй чаилами пэнтэрихэни. Дои энусивэни хэм ункини. Каландо, силкогоари хулдюричи муэ элэ пуйлуйни. Кана начи нэхэни, нянга мунгуэни. Элкэдуэри капсачавани ачора, хулдихэн муэди дэрэгбэни, насалбани, нгалавани силкохачи. Улэнди хаогора, нутэвэ лади унгирэ, насални довани чилпахачи. Оялани согбова мурулим хадялара, чади камдохачи. Тэй оялани-мат капсахачи. Нгалани улэнди силкохамбари хаогора, пайнгани, хорони, довани нутэди тапара, оялани капсахачи. Дяки мингучихэни, чорихани. Хони тайси, уй оркини? Нёани насални, нгалани-рагда энусиэчини. Мангади дони, миавани энусихэни! Нучи-мэт сонгохани. Пурэмбэ пулсини покто бояхани! Албамба, сикун гиандола дяпахамби таодагой муруни-дэ чаликпини! Эси дони буйкин най-мат осихани. Сиамари тэпчиухэчи. Дяки чаива омихани. Тунгэндулэни, эмуту най кучэнди яорини-мат ирэ, тэ дола дёло-мат очини. Хай котани лалойчайчини холгохани-ну? Чоп нэмдэ очини-ну? Сиавори ирэсидиэни? Пэргэмэри, Киану кружкэду гичиси муэвэ сополара бухэни. Дяки нянга полпин-да лунгбэхэни. Муэ дочи ихэни. Гучи нянга омихани. Хайс ихэн. Хонямба дяпара чоломба лунгбэхэни. Чолон танасими ихэни. Хадова хонямба сиара, котамби мэндиэдии анагохани. — Эси элэ. Хамила гучи пэргэдемби, — мангачами ункини. — Туй осигоани, эй дуиэ инингуни, эм пэкэсивэ сиарами бини. Кота-да хони тэрэк бидерэ! — Киану агби дангсихани. Сиксэ эримбэри сиара, хэмтудиэри вахамбари хулувэ тэлгэчилухэчи. Ходира, тэвурбэри тэучихэчи. Ходихандоачи, калта долбони исихани. Чаива омира акпанкичи. Ядахан гурун тургэнди хончиралохачи. Тэнг Дяки-рагда мингучими чорихани. Амива гэлэми чилахани. Эну масидима очини! Хони акпандиси? Туй сэрун бимиэ, диличини эрдэнгэули мурун дичини: «Эй, мимибивэ, уй-дэ гаксохани бидерэ? Туй мэпи сингирэгуйвэ, энувэ багоива, насалби, нгалаи боялигойва, туй горява багоива уй-дэ мангади гаксохани! Дяки мурундуэни Анганга осихани. Дэрэгбэни дёнгохани: хумду, нэмдэ, кэчил очохан, ото нучикэн, эмуту сингэрэ насални-мат би насалби, нёанчини чиурисими, байгоачими ичэдивэни. Дяки дони нгэлэлухэни, тэнг оркин очини. Ун-дэ гой най биэси, нёани оркимба ангойни! Дяки дёнгохани, хони-да нёани бэечини гаксохамбани. Тэли даи байта бичини! Мурундуни лэк очохани, хони-да бичимбэни. Балана, пурэнду, Дяки долбо, эндэми Анганга пиктэни Епивэ бортай миочалахани. Дёан айнгани пулэмиэ би, эндэухэн эрчиэни. Очки хумиэрэси! Боло, давава наримари ходиохан эр бичини. Тэли улэн холгойвани халачимари, хусэсэл бэюмбэ уйлэхэчи. Иниэни аори, долбо пурэнчи энэй тахачи. Тэй эринду гаса-да эгди, тэнг дявалди эрни. Дяки хэрпинчи энэхэни. Долбо исира, даи амоан сэндуни адара, дяидой тэхэни. Долбо тугдэлухэни. Боа пакчи-пакчи очини. Биава-да, хосиктава-да ичэвэси. Туй тэмиэ, муэ сиасимбани долдихани. «Элэ, хай бидерэ, бэюн-тэни!» — мурчини. Сиасини туй муэвэ диди. Туй тамиа ичэхэни сахарин бэе, туйнкуй. Миочалахани. Най моралохани: — Будэмбиэ! Будэмбиэ! Дяки-да нгэлэрэ моралохани: — Аба! Энгэси будэ! Ми хоридямби! Исихани. Дяи долани Анганга пиктэни Епи, элэ буди, най мангалахани! Бэгдидии дяиани гохолара, сапси кирачиани анахани. Пуеку найва начи хулумпугуй тахани. Туй будуридуэни, Епи аболихани. Очин най дяиани начи тоан-да, холдондоани тэрэ даи дилганди сонгохани, мэпи госолахани. Туй тайдоани, гой гурун исихачи. Най миочалайвани нёанчи улэн долдихачи. Епи морахамбани-да досодихачи. Буйкин найва Кондончи гадёхачи, Кондон тоидоани Анганга пурилни Усиэн, Гиргу кэтэлэ Дякива миочалахачи. Аягоани, най эгди бичини! Дякиди гэсэ дидюхэн гурун, ихон найни-да эухэн. Тэй иниду, тэй айнгани-ду Дяки эгди оркин хэсэвэ, эгди госомба досодихани. Туземный суд байтава дёдяхани: «Епи буйкини, бай эндэухэн! Найди онялаорива гэлэй! «Буйкин най орондолани Дяки эктэ пиктэи Анёкава бэеди ирасохани. Най сугдэ соивани Анёка мутэчини. Туй тара, Киану пиктэни Динэди диадии Сорго ихончиани чочахани. Чадо Наймука Амдади эдилэхэни. Дяки Анёка орондолани даи эктэ пиктэи Эривэ бухэни. Тэй хамиалани, най тагдахани, най чиурисини, най гаксойни ебэлэ очини. Туй би-дэ, эси-дэ Анганга дони Дякичи чиурисини! Нёани чиуримби гаксончи-маня опогоанкини бидерэ? Тэй гаксон эси мимбивэ сингирэйни! — Туй Дяки муручихэни. Дабай гойдай, эй боаду сэпэ аба очиндианиа-да, Хайдиади тэй сэпэ дичини? Илан инивэ ходяхамби, тэде ана! Онголочи ивухэн, адоликамба тулэхэн, пунгнэйдуивэ гой сангардола лупус ниэгухэн! Мочи хасасимиа товоанки. Гэ, эйду Анганга гаксохани очки мимбивэ сингирэхэни. Насалбива боялихан, нгалаива дэпчэлихэн! Хони сонговаси осини? Туй Дяки эй долбонива насалби эчиэ дасиани, эчиэ-дэ акпандани. Тэни нгэриндидуэни диасилни сэнэхэчи, тэтуэвэри тэтугурэ, сиагоари пуюлухэчи. Сиаридоари пэргэлихэчи. — Хони муручису, хайду диавари окчипу? Дёкчи ирагори-ну, Бокторчи ирайпо-ну? — Нерпин мэдэчини. Диасилни колом ода досодяхачи, муручихэчи. — Пурэнду оркин бидерэ окчиори! Хэдун пачилай, боачи ниэвуэчивэни, эйду амбан-да дакпай, гэ-туй би ми мурумби. — Байбали ункини. — Кондончи кэртэ горо, ираохан най дёалта эуси-таоси пулси, пурэмбэ пулсивэни вадёли. Хэмэ Бокторчи ирагоари! Чадо би доктори, чадо саман-да би. Улэнгоани. Таоси сангдамари пулпуриду дидиа. — Кана мурумби ункини. Киану Канава бэлэчими поаихани: — Тэрэк би, нэ докторба гэлэй! Пуе даи, улэн октова гэлэй! — Мэнэ хопамби, агби ирами Киану энэй! Эй инивэ исориди, чимана мочангой-да ая! — Нерпин ункини. Диасилни хэм чихалахачи. Ихончи энэуривэ Дяки тэнг оркинди муручихэни. Нёандоани эмуту най бортай кучэлэхэни-мэт би! Дяки сонгохани. Сиамари ходира, токива баргихачи. Улэнди патани билхора, индасалба халиахачи. Дякпон инда нуксурбэ кин-кин татахачи. Киану мэнэ Тэкиэмби миорамдидо халиахани. Токива элбэнэди сэкчиэрэ, аосова нэхэчи. Дочиани Дякива ован-да хукухэчи. Улэн сопсинкичи, эм пэтэн-дэ тагоани. Хэмтудиэри токидо ора, Гэринчиэ эухэчи. Бира гэкчихэни бичини. Саксини-ка манга. Дюкэ эси-эси нонгдидо калтаначини. Поалдоани тэнголопси бичини. Токи турухэндуэни, Нерпинди, Канади хулункичи. Диа-диавари одёктара, пуечигурэ хангиси илихачи. Киану морапсинкини: — Тах, тах, та! Токи эмуту пуйкуймэт дюлэси энэхэни, симатава пичарими энэлухэни. Индасал кусундиэри пукчихэчи, миорамдива хасасимари. Токи кочова сивучиэни-мэт сусучихэн мапарисал элкэдуэри аонгачиари дуэрэгухэчи. Дуйси токохачи, манга дёбомба дёбонгдагомари, манга поктова дуэрэнгдэгумэри, тачихамбари уйлэмбэ уйлэчингдэгумэри! Даи дуэнтэ довани, нгэлэпси боркали барони энухэчи. Аонгари исигора, палаткачиари игухэчи. Дочи сонгомочини! — Хай дяка, си дуэнтэ? Хаоси ичэгуйси-дэ дуэнтэ, Кэндэлихэн-дэ дуэнтэ! — Дои пакчиачивани, Нерпин тэлунгу сонгомбани дёнгора, тэпчиухэни. Кэндэли колдон, хасикта, Лугди порончи, Симатади апонко. — Кана диаи бэлэчихэни. — Кэндэлим чагдя лэн. Симата хоксиа-мат аори. Нонгди мова калтасой. Хэдун горява хэрси! — Гэсэ мапарисал яяхачи. Кана-тани эмуту саман, гичиси камимба нгаладии гисарами дуктэхэни. Нерпин дои пакчим энэун-дэ хэмэ чиптунчии тухэни. Кана дярихани. — Усэлтэ поктой дяягой! Унду, дуэнтэ, хайгой, Оркимба олбиндиси? Сонгомба, сингимбэ буриси? Эрдэндии эдэмбуэн-дэ, Сиргуми нгэлэун-дэ, Сонгоми хорачиондиси! Си, хэмэ илиси, Кэсивэ кэнкисэйдуэчи. Си хэмэ илиси, Унгуйвэси халачидоачи. Тэнг оркинба-рагда, Ичэунди, уйгуэчи. Хони туй, пурилби удиси? Дуэнтэ эдени! Толкиндоари ичэпэри, Дурунгуэси моди ангоси. Бучуэмбэ, мангиава, муйкивэ, оромба. Туюрэ хорачил, Пунгирэ эделтуйл. Туй бимиэ, кэсигуй Сэвэнди гэрбиэрил. Нонгди туэриду, Найва дяпайси. Буничи олбин-да, Симатади дасиси! Дуэнтэ боркалиду, Буни-мэт осини! Ичэгу кэндэли, Кэндэли дуэнтэ! Сайна буни, Дуэнтэвэ мутэухэн! — Кана! Си хайгой туй дяриси, боа оркиси! Усунчилэ яяру! — Нерпин диаи миахаочихани. — Бумбивэ хай-да хэм досоди-тани! Кана туй камимба дуктэхэни, мэури-мэт гисарахани, дярихани. Дуэнтэ, дуэнтэ! Масиди, сичинди, Сагдилба удикэси. Мэндуи сондёй-мат, Балдидоачи дяпайси. Сэтуй пурилбэ, Балдидоачи воагойси. Эргэмбэчи модо, Нэрии салиси! Дялин-да хупирэ, Энимбэни олбин-да, Симатадо гэсэ, Эргэмбэчи нэрэчи! Туй би-дэ, дуэнтэ, Мимбивэ долдиру! Эргэн маси, Симбивэ дабди! Минчи мэдэсу, уй? Ми ундемби: — Эктэ маси! Нонгдиди нгэлэси. Туэвэ бодоаси. Нёани тачихан, Амба-мат очохан! Паяктама сэгдичи, Пиктэвэ барини. Чунгмуруэни сэкпэн-дэ, Хамороамби дяяра, Мапа-мат морами, Угдими, сиргуми, Хуктуку, чаракон, Дёкчии игуйни. Саориди хукурэ, Тунгэндуй нэкурэ, Голдёнчи токойни. Пиктэдии тэгурэ, Кэсивэ сонгойни! Сэктэпунчи паякта, Полтачи хукту, Хонкинба сорондил, Гой тэтуэвэ бурэсил. Котамба бурэсил. Эм каланди сиарасил! Демуни, чиурини, Лалочами бивури! Кун улэн ниэрэси. Пиктэ соголочани, Эниэ эргэмби нэри! Далон бимиу, Пулэмсэ эбири, Эниэ элэйчэй! Пиктэ кучигуэни, Хусэн тэс сиарини! Ихэрэчи ивэлтэ, Дегдэйдуэни тэсичи. Гэкчимэри, нгэлэмэри, Пудэмэри балдичи. Дуэнтэ, дуэнтэ! Сагдил боани! Балдиохамба дёнгопи, Доси пандии! Хаоси ичэхэн-дэ дуэнтэ, Таоси энэхэн-дэ дуэнтэ! Тэнг колдон, хасикта! Пакчиа, сонгомоа! — Эй хэсэдии Кана сонгон дяримбани ходихани. Мапасал хэмэ осира гойдамари тэсичи. Туй тэмэриэ, Нерпин ункини: — Си, Кана, тэнг сонгомо дяримба дярихаси, баниха. Ми токопиа, хал-хал очимби бичин. Дои сонгой, Киану ирахани диавари гудиэми. Дяки гуделэ, туй сонгоми энэхэ. Нёани пурэн поктони бояхан! Си, туй яяйсиа дои нгэрэ очохани, туй си мимбивэ хорихаси. Камин кангорини сиасиндола Нерпин сэнэхэни. Диани каминчи мова гидахани. Камин холдони балана сэрункини. Хортандини Нерпиндиэ калтава улэн пэкэсиункини. Дюэтудиэри хэмэ бичичи. Тэнг тава посинасини-рагда, долдиори бичини. Туй тамиа, чаикан сиргулухэни, каланду лала локторихани. Нерпин албай-мат насалби монгичихани, сангичи, дяванаси тахани. Туй тара, пичуэ-мэт дилии морира, нокорими ункини: — Чисэнивэ, Дяки энэгуэни наман-да одёхамби. Чадо нёани панкини бичин, сиантодии дилии тойканкини. Сонгой, морай тахани. Ми-дэ нёандини гэсэ сонгохамби. Эуси токохандоари, дои пакчи-пакчи очини. Балапчи мапари сонгохамбани тэпчиухэмби. Си тэй дяримба самандай, сонгой тами яяхаси, камимба унгчухумби-мэт дуктэхэси. Игэси улэни, лумбумди дярин балдихани. Дуэнтэди сорихаси! Дяки пуени бурпуй пуе биэси. Туй би-дэ оркин пуе. Будэлэ туй, насал, нгала боядини балди! Тэй хониа сонгомо! Чиури! Най кисиакова баханиа унди. Хони тайси, туй боа опоандивани, туй сингирэйвэни? Кана хэмэ досодиами тэсини. Пуйлухэн чаива начи нэрэ, лала каланчиани бэюн симуксэвэни нангалахани. Туй тара, даии дяпагора, ункини: — Ага, си сарачи, уй Дяки туй гориава багоани гаксохани? Ми мурундуивэ туй би, Анганга Дякива балана гаксойни! Нёани оркимба бавандини. Эдэ-дэ, хай-да анадоани, най туй лумбур, модан анади, эм оркин сиридиэни гэсэ, гучи гой, этухэ-мэт очой! Ми туй муручиэмби: пурэнду, най абадоани Дякива, Ангангава бачиомбоха осини, Анганга эм гудеми, эм кайрами, бортай Дякива миочалай! Гэсэ опари, эмдэ-эмдэ ми хэнуэмби, хони-да Анганга Дякичи чиурими ичэдейвэни. Туй ичэпи, нёани хамача оркимбани бурэсиэ, хамача гаксомбани диачии энэундэсиэ? Чава хэнучэивэ, минду-дэ дои тэнг оркин осии. Сайна, чава Дяки-да туй тайвани отолиа—тани... Гэ, сари-да нёани, гуделиэ, хони тайни? Хэмэ аличами балдиа-тани. Толкиндой-да сара-тани. Байгоан очичи тургумбэни си-дэ сарис-тани? Дяк балана байтакони, Анганга пиктэвэни пурэнду эндэхэни. Гэрбуни Епи бичин. Тэй тургумбэни най хониа яогиха, элэ Дякива пурилни вахачи. Нэ миочалагоари тахачи. Тэй хамиалани Дяки балдини покто вадёахани, бояхани. Тэй хамиалани, Дяки пиктэни Дави, тачиочингдами Владивостокачи энэрэ буйкин. Пиктэрэни Артёка, буюн хакимбани сиара энулухэн, буйкин! Асини олокиана торколди энулурэ буйки! Эси-тэни бэени насалби боялиха, хорой дэпчэлихэн! Тэнг эрдэнгэ? Туй-маня най балдилохани осини, хай улэн! Горя! Пурэмбэ пулилупи халин-да эксивэси. Тургэнди пулсиси эр сирини. Муручигуйси, эси-ундэ дипухэн, элэ-дэ дюэр биа сихэни. Пулимэри мапарисал эм инивэ-дэ эчиэ индэчил! Нонгди масилтойдини гэсэ, хулу акпанкини. Дёлгансални балана хумиэхэ, даи бэюнгэ поктосални-да дюкэн, боа-боалани савори очохан. Эси иниэ тиас пулсими, тэнг дюэр-илан хулувэ бавори. Эр сихэн! Туй очёхан-да, мапарисал дочи енуэди би! Хэмтудиэри токтохамбари пламба исиохачи. ПОССаду ункимбэри хэсэвэ пулэдэлэ вахачи. Хулу акпанкини хамиалани мапарисал гой-гой непултэвэ вайчахачи. Соли, муэду, ванколи хулучи поаикпини. Кана ходигоари муручимэри пулсими, эм аилкамба вахани. Сиксэ эугуми палатка дуелэни хумухэн уликсэвэ эсуйвэни ичэрэ, берданкадии бортай миочалахани. Кана палаткачи игуйдуи Нерпинчи ункини: — Ми пулчимби модани! Ичэу, ага, ми хай эрдэмбэни вахамбива! — Си, энуривэ дёдиси бими, тзй «эрдэн» мэпи ирахани! — Нерпин инектэхэни. Эй, тэнг оркин бэюнгэ! Най унди, «хоарко» бэюнгэ! Эмуту кэксэ, экэсэл «сэуни» дякачи би! Аилкангоси тэй оркин дякачи кип би. Тэдиэ, эди инектэрэ. Эмдэну тэй аилкамба пурэмбэ пулими ваха осини, хэмэ дёкчии эугуй-дэ ая! Аохан-да эмуту, пулсихэн-дэ эмуту, хайва-да варасиси. Туй колико эй бэюнгэ! — Туй Нерпин диачии алочоми ункини. Аилкан оркини биэси, мапарисал мангади дёнкамбари дёнголохачи. Долбони таондоани асиари, пуригбэри, нимэнкэмбэри толкичи бичичи. Туй тара, дёмбохачи, дёкчи энури мэдэвэ аилкан олбинкини! Пулимэри мангади ядахачи, пурэн сингирэмбэни эгдивэ бахачи. Элэ декабрь биани балдини. Энури эр исихан! Туй би-дэ, Канаду би эм мэдэ, эм мурун, Кондончи энуи дюлиэлэни, болори ичэдихэмби мапа поктовани ярсигой энэуривэ. Нёани ичэдихэни илан мапа поктовани. Нёани пулсини поктова мапасал часомари энухэчи. Туй ичэдирэ нангалаори, эм сагоами, эм ичэндэгуэми, пурэн гиандони оркин дяка! Соромбори! Болопчи мапа поктовани ходяори тэнг манга. Эгди модан симата симанахани, курэ курэхэни, хэдун хэдункини. Поани поаду пали-бали осихан. Чава улэн нюлкуй, отоли гурунсэл-мэт баогой. Тэй поктола Кана чимана энэгуй баргихани. Сиксэ гидаи сируйдуи диачии саванкини. Ункини, енгнэй осини пурэнду аонгадямби. Палгамба нюлкунгдэмби! Эди халачира. Кана чими эрдэ палаткадиади сусухэни. Мапа поктовани исора, ходялохани. Гэрэн гуруни ходяорива нюлкуриэ унди, поктовани-тани палган ундил. Мапава даиди бодомари, гэ туй, хангиси би хэсэсэлди гэрбиэхэчи. Кана энэми мапа поктовани хуэдэгуй, баогой тахани. Туй энэмиэ эгди дидонсалба хуэлиэчихэни, талги довани дюэр модан энэхэни. Дэтучи ниэхэни. Туй энэми эчиэли-дэ тэрэни. Хониа Кана бусэсихэни-дэ, туэри инини хуруми. Тургэн боа сиксэнгуми тэпчиухэни. Аонгагои боава гэлэктэрэ, биран дидяонани, дюэр мо алдандоани тавава иванкини. Гунгугуи гэрбэрэ, муэвэ калакандии сополара, лохани. Монгогой бэлими тэпчиухэни. Чикпа бимиу, хэм янкохани эм долбонидо исидиани. Дэринкирэ, сиктэвэ баргихани. Тэнкувэ ангора, кэндэли омова ангочини. Дюэр тухэн мосал алдандоани омо очини. Тэнкугуй мова нэхэмби оялани суктэди сэкчиэхэни. Берданкаи, гидаи холдондои илгамохани. Туй баргихамби ходира, няр тэхэни, дамахива, чаива омихани, тэинкини. Нонгдиду омо тэнг улэнди найва хорини. Туй би-дэ омо тава дегдэйдуэни тэнг няма, улэн! Гупчидиэни гэсэ, нонгди синчи хукчуйни. Туй бини най омо тававани инэдэлэ ивачи. Кана чаива омира, сиара, няр тэхэни. Туй тэмиэ, дони амалохани. Туй хэйкучими тэмиэ, онгасахани. Гойдамиа хончирахани. Оломи сэнэхэни, уелэни таргими тавасоан энэйни. Бонгоду толкичием мурчихэни. Улэн, гал-гал сэнэпимэт сахани, тавасоан энэйвэни. Кана нгэлэхэни, дони оркин очини. Гидаи коптимбани ачора, чэк дяпара тэми мурчихэни: «Саман амбани тавасо осини, мимбивсахан, эси вагой барги!» Тургэнди хуктуи ачора, хуэксэни тавасоан барони опоанда, гурпункини. Тавасоан долани най дуруни аба бичини. Туй би осини, эй улэн тавасоан! Тэнг кэси, эй тавасоан — мапа синкэни! Кана эси нэ, тэй тавасоамба дяпагой мурчихэни. Тавасоамба нгаладии энгэси дяпара, гидади энгэси гидалара, миочанди уй сари, дэпчэри-дэ кадаси? Дапаорива-ка нэ гэлэй! Эмэчэ, хали-да туй дидэси! — Кана мурчихэни. Тавасоан-тани энэми, пэйси, уйси туйнкухэни, тавакандёан тулсихэчи. Эмуту талова пиолаохан-мат бичини. Туй элкэдуи энэмиэ-энэмиэ, нёани эм моду турухэни. Тэй модо туй потайган, сиргими бичини. Кана нгэлэи сигуэни, илира лэпулэми тэпчиуэхэни: — Тавасоан! Аба, ми синди нгэлэсимби! Ми, Самар пиктэни тамби! Буэ манга найсал тапу! Топичиамби синчи, нгэлэсимби си тавадиси! Ми симбивэ дабдидямби! Туй морайниа Кана дони нгэйгэн, улэн, ая очохани, нгэлэхэни-дэ сихэни. Берданкаи мочи илгамора, гидаи чэк дяпара тавасоамба бэичилухэни. Мэпи мосалди даликачими энэхэни. Элэ исихани. Тавасоан бини мочи дёан дар эрдуниэ очохани. Илихани. Ичэйни, тавасоан бини мо, сахарин чалбан. Мола балдихан пичихэн оялани тавасоан тэси-мэт би. Туй ичэдиниэ, тавасоан пакчим энэхэни; чимчак гукпини! Кана тутуми хукчухэни, омолдии мовани хэркэрэ, тиак-тиак уюхэни. Туй тара, морахани: — Эси-кэ чочасиси! Симбивэ бокихамби! Кана туй тавасомба дабдира, гидаи дилии уелэни дяпагора, аонгачии энухэни. Исигора, гидаи дувэни уйси симатала гидалахани. Гидачии ункини: — Мимбивэ улэнди этуру! Таваи оячиани мосалба дёлочира «омочи» игухэни. Туй инэйвэни халачихани. Туэри долбонини нгоними! Тургэнди сирэси. Хониа горони-да, хэмэ халачихани. Инэучиэни сиулэмбэ дяпагой мурчихэни. Чава дяпаори нгэлэпси, эксэпси дяка! Хорони манга! Уй, сарини, хай бивэни. Туй муручирэ, кэсивэ гэлэхэни: Кондон хурэнчини, тава Подячини, сагдил комончиани, хопалахамби аилби кэсичиэни. Тавачии хорачими тэй дякава хисангочини. Каланду бичин чаива коп омира, даии тавохани. Туй тэсини. Тэни инэлуйдуэни, Кана сахарин монгочии хукчухэни. Чалбан тэкэндуэни илира, кучэмби кормойвани умуруи докиачини гидалара, мокчами дэрухэни. Томи пичихэмбэ исихандои, бэгдидии монгои улэн капирара, деунгиэ нгаладии гарава дяпара, тувугилэйдии, кусундии сахарин пичихимбэ кучэлэхэни. Кучэн тойкойдоани сиасинди гэсэ, эуси-таоси тава посианкини. Кана олокпами кэтэлэ пэйси тухэни. — Хай тургундулэни эдемби нгэлэучиси! — Нгэлэхэмби дабдими Кана соихани. Кучэмби эчиэ чиндани, туй пэсиндуэни дяпалачихани, муручими: «Тавасоан эчиэ дабдани!» Нгалаи ядайдоани-мат пэсимбэ чиндахани, эугухэни. Элкэ, тэчии дуэрэухэни. Таваи ивангора, няр тэгухэни. Эси нянга очохани сиун гарпайвани халачиори. Гарпайдоани пичихэмбэ дяпаори. Туй Кана тэлунгувэ сарини. Тэни мо сувэни килтоля осидоани, Кана сурэи дяпара, сахарин чалбанчи энухэни. Умурулэй сурэи гидалара, мочи мокчахани. Пичхэмбэ исира, деунгиэ нгаладии кучэн пэсимбэни дяпагора, пичихэн тэхэндулэни чапчилахани. Пичихэн дэгбэхэн, пэйси эвухэни. Няр тэрэ, ярсихани. Ояни эмуту гаки дёлони мэрсэхэни-мэт бичини. Дёло-мат хуйгэчини. Кана наду няр тэрэ, усиди пичихэмбэ тиак-тиак хэркэхэни. Туй тапи-мат кучэмби тоангохани. Сулиухэн моди кучэн бичини пуевэ сихэни. Олбиачии пункуди хукурэ, пиначии пичихэмбэ гидалаохани. Чава нёани бобой-мат бодохани! Туй тара, омолби чалбан тэкэмбэни уюхэмби ачогохани: — Гэ, эси, «Сахарин мама!» «Улэнди, хэнгэлди эрису! Бокичаси ачохамби! Баниха, минду тавасонгои бухэндулэси! Кана, тэлунгувэ улэн сари най бичини. Туй чава отолими нёани гиандолани тавасоамба дяпахани. Саворди, тавасоан сиулэни найчи дидини эгди модан биэси. Танго айнганиаду, тэнг эмун модан оси. Чава кэсику, кусунку, толкинку, сичин наи-рагда бари. Тамача най тэнг даи, комонко балди най! Тавасоан сиулэни-мапа сиулэни. Пурэн мапани-дуэнтэ эдени. Кана чава хэтэхэ! Кана чава мутэхэ! Мэпи манга найчи оповами бодохани. — Туй эси мэпи мактами мурчихэни. Агдами дони яяхани, муруни туйнкухэни! Дюлилэ дёбон эгди. Палгамба нюлкури дёбон! Сикун ини тэпчиухэни. Улэнди сиара, чайлагора, мапа поктолани энэхэни. Илиа хурэмбэ хуэлихэндуи асамами бахани, дюэр мапа нёани асамасини мапа покточиани огора энэхэмбэчи. Эси эм поктоду илан мапа поктони осихани. Мапасал покточи гой-гой бичини. Нёани ходяини даи мапа, хуйгэ, дюэр-тэни нёани покточиани охан мапасал нучи, сайна асиарон мапасал бидеэрэ? Энэмиэ Кана ядалохани. Такан оялани тэрэ, даии тэучирэ тавохани. Дони хал-хал бичини: эй инивэ энэми хагдомба бавори-ну, гучи боала аонгагори-ну? — Муручими даии пэхухэни. Туй тэмиэ, муруни Боктор ихомбани исихани. Мурундуни ПОССа дянгойни тэрэк очини. Дэрэлни хони-да туйнкухэмбэни, алосихамбани, балана балдиохан гиамба нангалаорива, экэсэлбэ уйси эуриуривэ, хэсэчи дахалами балдиорива дёнгохани. Гучи хони-да мэнчии ункимбэни: си асисалби аминачиани ирагоро, тэнг сагди асии-рагда дёгдои дэрэдигуэну. Экэсэлду хэнгэл бипури гиамба бухэмбэчи, дёнгохани. Чайдакаду пэргэми хэнгэлбэ буру! Тэнг ила-ила очодиачи! Нёани даракодии хусэ монгондоани тэгурэ пунгнэй! Дянгиан бимиу, эдии бимиу, нёандоани эмуту. Туй Кана мурчихэни. Насалби лупсин-дэ тэсидуэни, тавасоангони потайга очини. Насалби нихэлини аба очогой. Туй тамиа, дони гасалохани, бахамби сиулэмбэ хони этэхиури? Токсамисал нэ сарил! Валиаха! Эси агдами муручихэни сиулэн, мурундуэни хэунди осихани. Эси барачихани бобой, эдэмби мурумбэни сингирэхэни! Тэде-дэ, нучи гурун сахани осини, тавасоан гупчи. Эси килэйгэн дони бичиндии, чимчак гупчи-мэт очини! Албан бухэни ахора, хуйгисэ, гучи гой-гой дяка — нангда! Непултэнгуи энуйдуй бупи хэм тамагорива гэлэй. Бай бухэчи, агдаваси, делэндичи! Албан дякани эмуту, балана-да эси-дэ. Кана туй тэми хал-хал мурчихэни: хай оркиндолани самамба, бачкасалба ачохачи, улэнди баянди би гурумбэ «кулак» опованди. Хэм хадёмбачи дяпара, хаоси-ну олбинкимбачи. Хайва вадёлигилайдини, Кондон церковьвани, Наан часовниявани боячира модо погохачи? Колоконисалбани-тани Холисачи огдади ирасора, завода сэлэгуэни бухэчи. Кана муруни, гучи-дэ сиулэнгучиэни дидюхэни. Найсал сапари ундемэ, си хайгой тамача оркин дякава этэхиси? Оркинди нэучэйси осини нёани нэ чочагой! Туй тапи, минду тэнг оркин дякава-рагда бугуй! Кисиако, эну очой! Тэй сиулэн тургундуэни гучи байтава, судилэмбэ бавори. Эй дюлелэни балдиха-мат бивури осини, хай манга нёамбани этэхиури! Хэм нёани гиамбани улэнди кидуми тавори осини хали-да оркин одаси! Айнгани таондоани мапава бурини осини, хони оркинди нэучэйси, тэнг кичэуривэ гэлэдеэмэ. Туй муручиниэ дилини гилкилохани, дони хал-хал очини. Хэмэ илигора, хадова гирактава гиранда, хурэнчи хоранкини. — Дядгитин хурэниэ, мимбивэ бэлэчиру! Эй даи сиулэмбэ бахамби, хонида этэхигилэй хал-хал мурчиэмби. Синкэнгуивэ эди чочагоан-да! Суэ бухэмбэри нэучэивэ бэлэчиусу! Тэде хэсэи ундэмби, балдихамби гиамби будичие энгэй нангалара! Хамача байта бари-да чинг-чинг алидямби! Гиамба каласимби! — Ундэ илан модан хоранкини. Хорачира, палгангой ходяйи тэпчиугухэни. Энэми улэнди боавани, мосалба ярчини. Ини долини сими очини. Кана хагдомба дюлиэлэй ичэхэни. Хагдончи дидя бичини. Дёан гиран эрдуэниэ хасикта балдихани. Тэй тэхэдуэни хагдон бичини. Сангарбани улэн ичэури, пэгилэ бовони бичини. Хагдон сангарни мапа эрисичиэни хэм уми симатани соронкини. Тохалади камор ункин симата, сабдамсади кичорак гэкчиухэн-дэ, бойкони согдён бичини. Болги-маня сэгдини сангардолани кичорак агбинчахани. Улэнди илира, берданкаи сичэни ачора, ангара, чэк илихани. Мапа хэмэ-хэмэ бичини. Бэени, эм туйнкуэ илисини, голторилохани. Гучи бэктэ иличини. Мапа чимо-чимо бичини. Туй тара, хагдон дуедиэни холира, дидячини эухэни. Хасикта тэкэни холдондоани илихани. Мапа бованчини тэнг эм дар бичини. Нгэлэй-дэ хони тайси, боа сиксэгуйни тургэн! Миочамба дюрирэ чэк иличини. Нгалани ядами гипотал энэхэни. Мапава ниэвуйчэми даи дилганди сингисихани, топинкини. Амака сараси-мат бичини. Хамаси илан гирамба гиран-да, могаравани дяпара, хагдон бованчини нангалахани. Гара хамаси пэтэнгуми хагдон дочиани чул ихэни. Мапа лупус боачи пуйкухэни. Кана мапава дюэр модан миочалами корпихани. Мапа дюлэси пуйкурэ, симата оячиани тухэни. Улэнди намбоанкини. Сагдандивани халачими, тэ таоси энэрэ, тухэн мо оялани тэхэни. Гойдами даии омихани. Туй тара, мапачи энэхэни. Даи, сагди бичини. Эмучэн дюкэн пойпора мапангой тэлгэчими тэпчиухэни. Ходира, хэм уликсэнгуи диасилдои обогоачи оболара, симатади хумухэни. Мэндуйтэни мапа гиандолани дяпагохани, хэм тэй, мапа пурэсиндуэни осигой обова. Тэй обои пади хумухэни. Нантадини дасихани. Оячини суктувэ чапчира нангалахани. Чаива омими, сиахани. Сиунгуни хайс уйлэ би. Сохолтаи тэтугурэ, тэй дюэр мапа поктовани ходялохани. Мапасал поктони бортай кунгтикэвэ хасами, пос-пос энэхэни. Энэмэриэ эм бонгал-бонгал би хурэкэн порончиани тохани. Кэндэли ичэрэ, балдахани: «сосай айнганива бии балдихандия-да, гэ эмэчэ боава эси-мэт ичэхэмби!» — мурчихэни. Кана дюлиэлэни бичини: мурулим би дэту, чава кэндэлими лугди, сахарин колдон балдихани, эмуту билэ дюэксэни-мэт би. Сиун гарпачайни удэвэни, колдон гучкулиди, боамат нёнгианди пудэнкини. Тэнг дэту токони умбуриду, багиа калтадо, мэнгун пудэндини-мэт хэвэнкэн-сэл бичичи. Тэй хэвэнсэл киравани, сэпэксэмэ дюэксэ-мэт мурулими, сиакта балдихани. Хэвэкэн эелэни, еду-чадо дюэр хурэкэн илисини. Хурэкэндюэн ичэуми, эмуту эктэ най куни-мэт би. Тэнг порондоани тойнга-ну, нюнгун-ну колдон балдихани, эмуту кун диликани-мат бичини. — Гэ, эй-кэ боа! Най эндури калдини боа унди! — Кана додиадини ниэхэни. Сайна, эй «Кангсаки» умбури боа бидерэ, ама гисурэхэни боа? — Кана мурчихэни. — Ама эйду чаива омиорива, тэнг мангади улэси бичини. Эй боава ама туй мактай бичини! Туй муручими илисими Кана эчиэ хэнуэни, дэтуду гэрэн бэюн бивэни. Дэту долимбани эм бэюкэн тутугуйвэни ичэхэни. Улэн чава ичэдими, хадо-да бэюн илисивачи ичэхэни. Тэй боаду-рагда, дёан пулэмиэ таон-да, хурэкэнчи ичэухэни. Чадо дуин бэюн эм боаду сиахачи. Эмун бэюн бойкони чагдян бичини. Кана дюлэ сайна сирун илисиниа мурчихэни. Туй тами, бэени тэнг даи бичини. Улэн туйнкуйдуэни ичэхэни, хуйгуку-мэт би! Тэнг эрдэнгэ? Сайна даи хуйгу бидерэ, городиади ичэури? Тэй бэюмбэ Кана нэ вагой мурчихэни. Бэичилухэни. Туй энэмиэ, энэмиэ поримбани исихани. Саса миочани мохалиани-да иси. Кана эрдэнгэсилухэни! Бэюнсэл диливари-да эуриэси. Нёамбани-да чунгну сарасил, нгэлэсил? Хэмэ, мэнэ дола хуедиэри нгэлэучимэри сиаричи, Илисичи боа сахарин очини. Сахани бэюнсэл нава сиаривачи. «Туй би боа осини, чадо талан!» — Мурчихэни. Даосонко боа пэргэми гучи бэичихэни. Дидя очини. Няр тэрэ, дяпадами миочалахани. Чагдян бэюн пуйкунэлухэни. Дюэе миочалахан доани-мат тухэни. Диасилни диливари уйси эуригурэ, хал-хал илисичи. Кана гучи миочалахани. Дюэе кипанга тухэни. Эси-мэт отолира, бэюнсэл эуси-таоси тутухэчи. Кана илира ичэдихэни. Гучи эгди бэюнсэл точиндиари илигомари тутухэчи. Чу хаморой бэюн далиочиани-мат, Кана миочалахамби ярсиндами энэхэни. Чагдян бэюнчи исихани. Илира, хал-хал ичэдихэни. Муручихэни, эй бэюн бай би бэюн биэси. Сайна бэюн эдени! Сингактани эмуту орон сингактани-ма би. Соглини тэкэндуэни тэкпиурэ, нгала нгоаладиниа би, топто-мат силикпин сингакта бичини. Нгонилани эм дар пулэмиэ би. Бэюн соглини хамиани, эмуту най сунгурэм нямнями пулчини-мэт бичини. Тэй удэни сингактани маняхани, морикпини, эмуту такораори орон-мат бичини. Кана муручихэни: «Эси най эй бэюн согдотокиани тэнкувэ ачохани-мат бичини!» Тэлгэчими тэпчиухэни. «Топотонгоани» нанта мэнгдэ ачохани. Пинаи дочини гидалахани. Бэюн дюэрди гирмасако хаёксани ачора, чава-да пиначии гидалахани. Эси-мэт няр эрипсинкини. Бэюн сиулэмбэни бахамби агдахани. Дюэту бэюнгуй тэлгэчирэ, ходидоани сиунгуни, тэни мола игулухэни бичин. Уликсэнгуи симатаду хумурэ, поктолай хамаси мочоголохани. Хурэнгуй порончини токора, улэн энуи поктои сагора, палатка бини говани-да пэргэгурэ, кусундии ганими энупсинкини. Палаткаи инэйдуни-мэт исохани. Улэнди чаива омира, элэдэлэ сиара, акпангохани. Салиан эрни сириду-ни-мэт сэнэхэни. Сэнэйдуи нёани морахани: — Мэдэ, мэдэ, мэдэ! Улэнди сэнэни-мэт гисурэхэни: — Ингэл! Чагдян бэюнгуй толкичихамби. Нёандини ора энэи, эмуту оронди нямняй-мат. Пунгнэйи толкичихамби: мэдэ, мэдэ, мэдэ... Туй оромба килэр найни пунгнэйни. Толкин ингэлни! Кана агдайдои инектэлухэни. Сайна сиулэн дякани толкичионкини бидерэ, гой-ла хай бидерэ? Дяи улэн сэнэхэндуэни, Нерпин Канава дяндиалихани: — Бала тэру, чагдян бэюн эдени! Бэюнгуси сиулэмбэни няр анярагоари! Дэрэгби силкоро. Няр сиамари тэсидуэри, Кана эмдиэдии Нерпинчи гисурэхэни: хони-да Тавасоамба дяпахамби, сахарин пичхэмбэ гадёхамби, мапава бахамби, хони-да Кангсаки боавани дюэр мапа энэхэмби, чадо чагдян бэюмбэ вахамби, улэн таламба бахамби. Нерпин-тэни диаи досодями, сиулэнсэлбэ хадо-да модан ярчини. Кангсакива Кана гисурэйдуэни, ангни ункини: — Ми тэй боава эгди модан пулсикэи. Улэн сарамби, тэй боа дурункуни, гучкуливэни. Чадо би таланчи-да пулчэи. Эденку боа! — Нерпин гучи гисурэхэни, — савориди гучи би бэюн сиулэни. «Морин сирпактани!» Чава най бэюмбэ тэлгэчимэри барил бичини. Нантани, уликсэни алдандоани, булэ долани. — Чэктэрирэ, хои пэрэлбэни омихани. Туй тара ункини. — Кана, си бахаси сиулэнсэл чу даи, най сагохани! Мападо-тавасоан, пичихин-тэни нёани дёнгни. Сингактама «вэчи» — Бэюн, дюэрди гирмаксако хаёксани, чу даи сиулэнсэл! Кана сиулэмбэ сугдихэмбэни омира сиаривари ходихачи. Дамахива омимари тэмэриэ, Кана акчии ункини: — Тэй бахамби сиулэнсэлбэ, уй-дэ сарасини-мат ая! Чава пулсипу диасил-да, ми дёнкамби-да, си дёнканси-да эм сарами бичи-мэт ая! Отолихаси? — Халами очин Кана ункини. Нерпин дони оркила очини. Хай тургундуэни си, мимбивэ туй, хэсэ бэгдидуэни бодойси? Хали сагохандои туй оркинди мурчиси? — Туй Нерпин оркисими долаи мурчихэни. Кана, хони-да Нерпин мурчигилэйвэни эм бодогоами, ун-дэ, эси-мэт агби оркисивани отолира, ункини: — Ага, эди оркисира, ми эси би активистасалди нгэлэми туй ункимби. Эси най хайва-да хэс сусэйдуэни, хони дяячами мутэури! Нёанчи чава сарасиал муручиси? Нэ сарил! Эм-дэ сахачи осини, сикун гиан мимбивэ нэ оркилай! Суд дёдяй-да дабоаси! Ункимбивэ эди оркисира. Чимо-чимо тэчичи. Кана агби тагдагилайдини эксэчи, Нерпин дони оркиси, диасил сапари-да нэ оркиси. — Мурчихэни. Туй тэмэриэ, Кана ункини: — Ага, хони мурчиси, ми диасилби чимана гэлэндэми энэивэ? Пади аонга очиндиани, буэ ои диасилдии бачихапу. Кианова, Дякива ирасохани хамиалани, тэнг дюэр модан бачихапу. Тэй гой хопан-ка Байбалива, Ангангава буэ эй туниду тэнг дуин модан бачихапу. Уй-дэ диасилдои эчиэ аонгара. Тэй оркин! Эси буэ сарасипу, уй хони бини, хони пулсини? — Даии пэхурэ, гучи тэпчиугухэни, — мапава нюлкугуэри нёамбачи савоамборива гэлэй. Муручии, тэй дюэр мапа горочи энэчил. Тэй боаду акпанки. Эчиэ-дэ Кана уми ходиалани, Нерпин тагдахан дилгандии ункини: — Си, хай, мапа гиамбани отолиасиси? Чисэнивэ эмучэн, тэмсэми мапава багой? Пурэнду диасил анадини уй-дэ туй таси! Гэсэ най пулси. Кана, туй таваси, соромбой! Тэй оячини, пинадоани эси бахани мапа сиулэни би! Диасил исочиани чава нэ дёдяори! Оркинди эрими, Нерпин хисангосихани. Хэм гэсэ мапарисал очора, дюэрди токико, илиачиа чиманива, Кангсаки хурэни порондоани тэсичи. Нёанчи боава улэсимэри ичэдихэчи. Хурэн порондоани илими, Кана нгаладии гаяочими диасилчии гисурэхэни: — Ичэусу, тэй сахарин симатава, дюэр хурэкэн долиндоани. Нава ичэурини. Чадо талан! Бэюнсэл чава хэручимэри сиаричи. Тэй таламба кэндэли, гой-гой поктосал би: бэюнги, сирунги, комаканги, гиучэнги, токсанги-да би! Хэм нёанчи эмуту, най-мат би, даосомба улэсимэри сиаричи. Тэй талан эелэни ми дюэр мапа поктовани нангалагохамби. — Энухэн амакасал, сайна тэй дюэр хурэнсэл эдени очохан! — Анганга сиргунди дилгандии ункини. — Хай ундиси, тэде бидерэ! — Киану ачаогохани, — эси энэмэри тэи удэвэни улэнди ярсидиапу. Кана поктолани Нерпин бонгоду сусуэнкини. Хамиалани диасилни лумбур нгонимиди гирачимари энхэчи. Токиари Кана уликсэнгудуэни нангалахачи. Поктова асамасимари энэхэчи. Покто дэту хурэнчини кэчэрихэни. Нерпин тэй поктова ходяхани. Диасилни нёамбани хасасимари энэхэчи. Покто уйси хурэн дэрэгбэни тохани. Кэндэли болги, сэнкурэ мони балдихани. Порончини тохачи. Тойнга вами колдон тэнг порондоани балдихани. Колдонсал гарани мо тэхэдиэни тэпчиуми балдихани. Порони эмуту даи дэлику-мэт боава дасихани. Бокто чиучихинчини бойкони соронкини. Хурэн порондоани дюлэмди нгалаи эурихэни. Мапарисал чэк илихани: — Хагдон! — Нерпин дола ункини. Чава хэм диасилни долдихачи, мапарисал хэмтудиэри поромбани исихандоани, Нерпин нгаладии гаёсихани. Тэ пэгилэ, нюнгиэ колдон тэхэдуэни хагдон бичини. — Берданкавари эйду нялаосу! Гидари бэлирусу! — Туй ун-дэ, хагдончи сусуэнкини. Элэ исидои турухэни. Сохилтаи ачора, хагдон дюлиэлэни чэк илихани. Холдондоани диасилни-да илихани. — Ага! си мапа пэнтэрни, си нёани эдени! Хангиси илиро, буэ Киану-ди соригоари тапу! — Нерпин дюлиэлэни илидои Кана ункини хэмэ хангиси гиран-да, Анганга холдондоани илихани. Кана холдондоани Киану чэк илихани. Диэунгиэ калтава Байбали этухэни. — Хагдон давани гидадиари кивалимари якчиосу! — Кана мапа дилиани ичэхэндуи морапсинкини. Мапа дюэе анайдои боачи лупус пуйкухэни. Канади, Киануди тэнг алихачи. Гидачи дюкпундулэни ихэни. Диасилчи-да улэн корпимари гидалахачи. Мапа симата оячини тухэни. Сагдамбочани-мат, гидари татагохачи. Сохолтари нангалахани боачи токора, няр тэрэ, дэримсимэри, даивари омихачи. — Мапа эдени Нерпин оси. Бонгоду нёани хагдомба ичэхэни. — Кана ункини. Уй-дэ эчиэ мариара, гианду туй би, нёани гиани! Диасилни хэмтудиэри чихалахачи. Туй тэмэриэ, Кана дембохани: — Эй бахамбари мапава Нерпин, Киану тэлгэчи, анчи энэхэн мапава буэ иландиари ходянгдай! — Мапа годони тэмсэвэси, нянга халачиро, дамахи даидопова мэнгдэ би. Гэ ункиси тэрэк би. Гэрэн най, эм мапава тэлгэчиури диа-диавари кочалидиапу! — Киану унгухэни. Дюэе мапа поктолани, бонгоду Байбали энэхэни. Нёани пулсини маси, косар най. Эй дюлелэни, бэюмбэ хасасимари, диасилни нёамбани хуэдэй бичичи. Диасилни исичи, нёани балана бэюмбэ вара, тэлгэчими-дэ ходихан. Эси-дэ нёани даи гирамба гирачими энэхэни. Сохолтани, симатаду пичэрими, эм лоап эуригуэми энэйни. Пулсини тэнг хэню, гучкули. Туй би най. Мапа поктони ангиачи би хурэнчи толохани. Томариа поктова хуэдэхэчи. Байбали дюэр модан хоролими эчиэ баогоани. Амака туй би! Хагдончи игуи тайдои поктои дяями пулсилуй. Энэхэмби поктола мочогора, хангиси пуйкурэ энэй. Энэхэни покто туй хуэдэпчи. Поани боаду, талгила энэми мова тэнгтэнди туй поктои дяяй. — Суэ эй-ду мимбивэ халачиосу! — Туй ундэ, Кана хамаси поктолай сусуэнгухэни. Туй энэмиэ, уликсэ нэхэмби боава-да сихэни. Туй поктола энэмиэ, анчи нянга энэрэ, хурэн хэдиэчини холими соксинохани. Диасилни нёанчини пос, лэндулэ энэхэчи. Бэйдэйчи хурэн амба даи бичини. Энэми модамбани исиваси. Туй энэмиэ, Кана илихани. Диасилби халачихани. Исидоачи ункини: — Байбали, си бонгоду энэру. Канава даралайдои дилидии гэкэл тара, туи мапа поктолани хурэнчи толохачи. Эй хурэн-дэ эмуту, дэрэгбэни болги, сэнкурэ мони балдихани. Колдонсал-да эйду эмуту, хурэн порондоани-маня балдихачи. Туй томариа, элэ поромбани исидоари, олокиана Байбали моралохани: — Мапа ниэхэ! Мапа ниэхэ! Тэдеми энэусу! — Тунепундии нёани хурэмбэ пэйси гаяочихани. Тэде-дэ, мапа пукчихэни. Хонгова исира, симатава паорими энэхэни. Харба исигоми, гучи-дэ пагдиалагохани. Байбали эмуту хасарко-мат хурэмбэ пэйси сусуэнкини. Хамиалани мапа энэйвэни чалимари диасилни сусуэнкичи. Хамиалачи симата понктар-понктар дэгдэхэни. Кана мапа энэйни поктова чалира, дэпчи мапа дидини барони энэлухэни. Амака хал-хал ода, хамаси пагдиалаохани. Кана диасилни мапава кэндэли илихачи. Мапа хамиа бэгдидии илганкини. Туй тамиа Кана ичэхэни, байбали берданкаи миочалагои бэлиривэни. — Эди миочалара! Гидади соригоари! — Морахани. Каначи мапа хукчулухэни. Элэ исини. Кана оячини пуйкугуй, дюлиэ бэгдии начи тугбухэни. Кана оячини пуйкухэни. Кана пэйси ода, эмуту мапа пэйгиэчини ири-мэт, дюлэси мэпа анами дюкпундулэни чул гидалахани. Мовани-тани начи тойгаохани. Мапа сэкпэнгуй тахани, Кана хангиси пуйкухэни. Кана бичини боачи мапа тухэни, эм-дэ илигора сагданкини. Кана мапачи ичэдими нгала-маня иличини. Гидани мападо, миочани дуйлэ нангалахан. Байбали холдондоани илира, апилани тас пайнгадахани. Кана оломи кэтэлэ симатачи тухэни. — Хони очогой, туй мападу мэпи буичэури! Ои нёани буэ диасилпова сингирэхэни? Хони-да эндэгуми тасиораохан осини, тэй мапангоси симбивэ гудиэсиэси! Эдэн симбивэ умбури! Си, Кана, тамача эрдэмби нангаларо! Туй таори, усунчиди ходиаси! Мэпи нянга бодоми, кайрами балдиори! — Туй, до пэрэгдулэни нгэлэхэн диани морахани. Кана-тани гоймойган ода, апии пилкихани. Порогдаи ачора, дянанкини: — Тэнг улэн, мэни кайрами сориохан хамиалани, пайнгава бавори! Баниха, пиктэрэн, ункилэй обоани пайнгадачи! Туй таори-ну, мапа эдени? — Инектэхэни. Диасилни-да инектэхэчи. Байбали Канава наман-да одёхани: — Гэ, нэу, баниха, баниха! — Симбивэ отоливаси, дюлиэ пайнгадай, тэй хамиалани одёгой? — Кана инектэхэни. Диасилни-да до пэрэгдулэни инектэхэчи. Тэй енуэду тэнг Кана дянанкини-рагда байта биэчин. Нёанчи агдамари инектэхэчи. Хоня улэн, эм ини долани дюэр мапава бавохан! Найсал агдахачи. Канава Анганга-да одёхани. Одёйдои мактахани: масиани, туйнкурбэни, мападо даракоани! Тухэн мо оялани няр тэхэчи. Даивари конгороди тэучихэчи, тавохачи. Тэмэриэ Кана ункини: — Сумбивэ ми улэнди сарамби! Суэ хали-да туй тасису, буэ эксэмпу Боракта тахани-мат? Нёани 1912 айнганиду, туэ хагдондо мапава миочалахани. Мапа хукчугуйдуэни, диаи, Заксор Морикава, тэнг эм сасама миочанко бивэни нангалара, берданкаи пиначоми чочагохани. Пуеку мапа диачини хукчурэ, чирэхэни. Боракта горочи чочара досодяхани хони-да диани нёамбачи бэлэчигуэни хэрчимбэни, мапачи гудембэ гэлэхэмбэни, «ункини амака мимбивэ эди вара! Гудесу!» Мапа пуегуй бара, амба очини. Морикава мапа вахан, монгомбани чалихан! Туй тами ми пурэнду муручии, улэнди савори диади-мат тэй годоани илиори! Манга горя баридоаси, оркин най симбивэ хали-да хориаси! Хэмэ нангалара ходи! Мапа годоани диадиавари бэлэчиуривэ гэлэй. Тэй ана хопаласи-да ая. Балана буэ сагдилпу мапачи тэнг эм гидаи-рагда агдачами энэй бичини. Сайна нёанчи сагоари туй тай бичичи? Уй маси, уй сэтуй, уй нгэлэкэн, уй дарако! Хамача найни, чава сагопи-мат ая! Дамахингоари манапари-мат мапарисал тэлгэчилухэчи. Тэни тэпчиуми мапа эдени Байбали хэмдэни пуктэхэни. Тэлгэчимэри ходира, мапангоари уликсэни, симуксэни, хэм пиналагора, диасилчиари энухэчи. Нерпинди, Киануди пэйси эугурэ, Кана бэюнгуни бидуэни халачихачи. Нерпин мапангоани токидо тэучигурэ, эуси эвухэчи. Байбали мапангоани тэй эмун токичи тэучигурэ сопсионкичи. Тэин-дэ, эм токидо дюэр-дюэр най ирополагора, поктолари энупсинкичи. Сагдимди-рагда гиагда, токи хамиалани соксинасихани. Дюлэхи, тэни сэруми гарпагойдоани, холдами хурэнчиэни дарами сохолтади най тохани. Эй эринду, элэ январь биани балдини эрун, нонгдини бади тагдайни, чимай чок дёйлиндини. Тэни тагдай хэдун, колдон, хасикта симатама «апомбани» лопосохани. Хурэнчи тори най, симатадо хай-ну поктовани ичэрэ, туниэпун дуэдини пэргэхэни. Покто сикун бичини. Пинаи покто холдондони нангалара, хурэн порончиани тохани. Сиун гарпаханчини тора, сохолтаи ачохани. Сиун тэни уйси томи тэпчиухэни. Пота-пота очин боа, манга нонгдива олбинкини. Гойдами илисихани. Туй илисидоани, айсима сиун мосал уечини болдиар агбинкини. Дюэту нгалаи хархими сиунчи хоранкини. Диличини гой-гой муруй дичини: «Дяки Кондондиади дичиндини эй илан биадоа би. Пулсини бай тэде ана! Бонгодо аилдии гэсэ Дядгитин бирандоани хулувэ миочалахани. Чадо даи гориава бахани. Насалби боялихани, хорои тэвурди дэпчэлихэни. Эси ая, хэм хогохани. ПОССаду дёбой доктор Костымов улэнди окчичими хогоанкини. Эм биа калтадоаниа нёани окчини дёгдо тэсихэни. Хоня докторингони нёамбани дёкчи энугуэни дёдяхани-да, Дяки эчиэ энуэни, эси тэнг эмучэн Холдами биралани солохани. Эуси дичиндие, биа пулэмиэ пулсини. Эм сэпэ хуйгуэни-дэ эчиэ ичэни. Хони таори, нангдалаи хайва бугури? Дёнкамби-да хайва сиарини? Хулувэ варачи, хулу нёани окчичидоани акпанкини. Эси поктони-да аба. Бонгодо дичини диасилни дюэр-илан обоари исора, дёкчиари энухэчи. Гой непултэвэ-дэ улэнди вахачи. Гэ, ми-рэгдэ хайва-да вами аба! Муруни туйнкулухэни. Тунгэни тиак-тиак очини. Насални иномоксади дялопкини. Дичинмби эрду эгди капкансалба чиахани. Капкан туй тэнгэмди бичи. Сайна минди хамача-да оркин дяка, сэу-ну, бусу амбани-ну пулсини бидерэ? Куливэ хумуйдуэри купэн пасини даксара, минди пулсини бидиэрэ? Хони сариси? Туй би осини, ми пулсими эм хуйгувэ-дэ ичэсимби! — Туй мурчими Дяки сиунчи хорачихани. Пина барони эугурэ, сохолтаи оячиани тэрэ, тэчичэйи ахораи ачёктами дэрухэни. Нёани очехани, тэнг нантама доктонди! Мурундуэни очини: «Эй доктондо-хай бусу оркини бини бидерэ?» Туй тара, доктомби ачора, сэпэ поктолани энэхэни. Сэрмувэ дяпахани. Капкансал чилахамбачи, сагдил хадёни бэлэчи-дэ мутэй! — Туй Дяки мурчими энэхэни. Нилакон, пика сонгта симатава аихани. Симата поалдоани нёамбани турухэни. Хэдун симатава модиади тугбуйни, нилакон хэрэктэчиэни тумэри даксахачи. Дяки гэкчилухэни. Силан сэрмувэ тэлэрэ, ахораи нэхэнчии бусэми энухэни. Палаткаи сиксэ-мэт исохани. Аосочии игурэ акпанкини, Долбоа сэнэхэни, дои сиргундилэни. Бэеи чунгну сараси очини. Сиандолани гой-гой дилган, сиасин долдиохани. Дони холгомоси-да бэеи тункуми мутэчини. Камини илалта эчиэ сангняндани, индасални лаломари бучихэчи. Инда бучивэни долдира, Самар Боро тэй боачи ичэндэми энэхэни. Дяки элэ буми, найва сэрами энусивэни бара, найчи ирахани. Исихандоани, Боктор мапарисални нгэлэрэ, найва хэрсирэ, ини павари сиудэрэ, пудэхэчи. Саман-тани инэдэлэ мэухэни. Дяки, туй тайчи-да, найва эчиэ сагоани. Чимай эрдэ, дянгой Батурин дичини. Хай тургумбэни саман унгчухуни инэдэлэ ингурихэни? Сара, пукчумбэ баргира, докторичи Дякива гадёхани. Исивани Нисе, Мария, Костымов, Кисилёв бачихачи. — Костымов! Синду ми тэнг даи дёбомба гадёхамби! Хони тамио, хони окчимио, чава ми сарасимби! Дякива илигоану! Эди бурпуэн-дэ! Отоликаси? — Илья даи дилганди ункини. — Гэ, бусэсидемби. — Доктори дола унгухэни. — Эм хэсэ би: Хориори! — Хэсэ гой аба! Отоликаси? — Илья пакпарихани. Буэ хориасипо осини, нанайсал бумбивэ хали-да агдаси осил, нгэлэгуйл! Хэм дёбойпу-дяли-маня осигой! Буэ исихандиари эуси эси-мэт энуси найва окчигоари дяпахапу! Буйкини осини хэмэ буэ эй дёбондиади, эй ихондиади хэм чочагоми энуйпу-мэт ая! Най бумбивэ агдаси оси. Тэй, чу даи оркин байта! Буэ эйду дёбойпу тэде ана оси! Доктор, гой гурун хэмэ илисихачи. Сопсинчава ачора, энуси найва носилкаду нэрэ дёкчи ивухэчи. Тэчичэйни хадёмба ачохачи, тактокандо нэхэчи. Гой, больница тэтуэвэни тэтуэнкичи. Дякива туй накандо бивэни Костымов улэн досодира ункини: — Дюэту хэутэни мангади гэкчирэ, эну очини! — Нгэлэхэн дилгандии ункини. Туй доктор Дякива октолами тэпчиухэни. Нёани мангади, отолилай кичэхэни. Ини, долбо, туй энуси най холдондоани бэеди бичини. Хэм савори октоди окчичихани. Туй тайни-да, Дяки найва эчиэ сагоани бичини. Бэени полони, эмуту дегдэ-мэт пэкэсихэни. Мария муэди, симуксэди, пэмуни калтанасихамбани модорихани. Инини туй, хами-хамиалани энэхэни, энуси най туй эчиэ сагоани. Долбо Дяки эмуту хаомба бахан-мат тахани. Нгалаи уйси эурирэ, морахани: — Мимбивэ дяпагосу, мимбивэ нганигосу! Надалта бивучэниэ, Костымов конторачи дичини. Дянгой дэрэдуй тэсихэни. Хайва-ну нирухэни. — Илья Алексеевич, дянгой! Сайна, Дяки буди бидерэ? — Дюкэн долдиориди ункини. Нёани энгэлэ-мэт хумдухэни, насални дочи игухэни. — Си, хаомба бахаси-ну? Хайва чолчиси? Уй будини? — Илья морахани. Хайди окчимио си, Дякива нэ хоридиачи! Ми элэ синчи дюлэ-дэ ункэи. Костымов дэрэ холдондоани би банданчи тувуй-мэт тэхэни. Дянгой барони мукчурэн-дэ ункини: — Дяки пуени энучуйдиэни-дэ, нёани эчиэ гэтэгурэ! Бай маси най бими туй мангади балдини. Гой най бимчэни, балана дёкчии энумчэ. Дёгдои эси хэмэ аомча! Хулувэ эчиэ варачимби бими, нёани дони энусини. Тэй тургундуэни Дяки пурэнчи энэхэни. Пуевэ бахандоани сэксэни эгди ниэхэни. Кусуни ои очини. Нёани мангади хумдухэни. Эси гучи поаими, эе-тая хэутэни энувэ бахани. Тэй хай, хупин? Эси сайна хорагоми мутэси бидерэ? Сайна буди! Сиаворива буэ бурипу, дочи ирэси! Хэм хамаси ниэгуй. Хэмдэчини ирэси! Сайна, лалочайчини котани холгохани бидерэ? Гэ, муручиру, най дёан инивэ эчиэ сиарани! — Эди бунивэ гахара! Хэмэ пэргэлигуэри, хони-да хориорива. — Нгэлэрэ, Илья диачии ункини. — Нёамбани хориори дяка туй би, хони-да хусэвэмбухэн осини энуси най дони нгэмсэк энэй! Эмдэ-ну луктуэгучэни сиарини дочини илуй! — Доктор ункини. — Костымов, досодиро, нанайдо би тамача эрдэн! Мапа дёлни! Нанай чу улэн октонгони. Чава нэ пэргэури! Эси ми Бокторчи энэдемби, дёлба ганими. Си, Костымов, Альчека Нисевэ баогоро. — Дёл минду би! — Костымов агдами ункини, — Нисе балана, бонго инивэ, най Дякава гадёхандоани ирасохани. Эй иничиэ, нгэлэчими эчиэ пэргэи. Эси энугуэри, пэргэгуэри. Ми Нисевэ хэрингдэми энэмби. Илан най улэн! Дёан илан иниду-мэт Дяки насалби нихэлихэни. Муэвэ гэлэхэни. Костымов бэедии, чаи муэвэни хэняканди улихэни. Мария агдами сонголора, боачи тутулухэни. Агданамари хусэ гурун-дэ иномоксари хаочимари иличичи. Дяки хадова хониамба омира мэдэлчини: — Ми хайду бии? Илья элкэдуй гисурэхэни: — Си индасалси бучивэни долдира, Боро си палаткачиси дичини. Токидои симбивэ, хэм ахораси, палаткаси, хэм тэучигурэ, токиваси голоангора, Бокторчи гадёхани. Хэм хадёмбаси, ахораси Боро Кондончи гадёхани. Дяки гучи мэдэсихэни: — Хайду нёани эси бини? Хэрсиусу! — Дяки, симбивэ най гадёхандиани дёан илан ини сихэни. Боро балана дёгдой би. Кондонкасал эси хэм сари, си мэдэвэси. Ми пиктэчиси, Никичи, бичхэвэ нирухэмби, эм гаса тагоачи. — Ми эйду туй гойдами аохамби? — Пэксэми Дяки мэдэчини. — Туй гойдахаси! — Костымов унгухэни. Мэнэ-тэни, агданами дои оркин опован-да. балана онгохамби даии, кармандокии татагора, боачи ниэхэни. Боала сонгохани. Агдахани. — Дяки найва улэнди сагохани! — Доктор дёдяхани. Эси манга дёбон очохан! Туй мангади энусихэн найва бэгдидии пулилугуэмбури, дя дяка биэси! Гучи биадоа октоламари нэучэхэчи. Эмуту, эси балдихан пиктэвэ най илиандини-мат, Дякива неду хоричимари октолахачи. Больницаду инин таондоани дянгойсал отолигоани алосихачи, хайми нёани энувэ бахани, самамба эм агда тагоани, сикун гиан экэрбэ хэнгэл осивандивани, нёамбачи ходачими, сингирэми байбай осивани, тэнг аяпоми-рагда балдиорива. Алосивачи Дяки туй отолихани: «Дянгой найва най улэнтуй, аяпой тагоани нёанчи бусэсичи! Эй боаду най улэсини гурун би. Тэй найсал-тани дянгойсал!» Нёани хамила, Кондончи исигопи, нэ тэй «улэн гурумбэ» баниагой-рагда мурчихэни. Улэмбэ улэнди ачаогори — оркимба оркинди! — Дяки мурчихэни. Гэрин дадоани бичини, нанай ихони Бичи. Тэй ихонду балдихани Пунгсингэ мапа. Мангбо долани пули най нёамбани улэн сарини мапа. Халани Дигор. Нёани моримба удихэни. Албан тэвэни, почта тэвэни моринди туэ янкой бичини. Хори, Холисан, Кэрми алдамбани янкохани. Эси тэй мапачи Охотпост дянгойни дичини. Байтани туй би: Чу улэн, маси, тургэн моримба ингсогоани тахани. Дякива Кондончи ирагогой мурчихэни. Хэню пара «кошовка» умбуривэ-дэ гэлэхэни. Пунгсингэ мапа чихалахани. Ингсохани чу улэн моримба, гэрбуни «Игрюнка», параи «кошовка». Кучер орондоани энэгуэни Степан пиктэчии ункини. Степан пиктэи амини эмуту мэпи-мэт агдай бичини. — Тэй морин сумбивэ хайдо-да вами мутэй! Илья, эди мангади пунгнэсу, эй морин эмуту тава-мат би морин! — Капоа дилгандии Пунгсингэ кэкчэхэни. — Баниха! Баниха! Ага! — Пунгсингэвэ намансими Илья чолчихани. Моримба кэрэндиэди дюэр най ниэвухэчи. Пашкади, Никиди халиамари тэпчиухэчи. Такточии тора, Пунгсингэ дюэр тулупэвэ ниэвугухэни. Ильядо, Степандо тэтугуэчи бухэни. Тэтурэ, пуечирэ, кошовкаду охачи. Чиндайдичи гэсэ, морин пагдиалахани. Кошовка симатади буриэхэни. Морин подковани симатава чок уйси опоами пэтэмбуэнкини. Эмуту сирун-мэт морин пукчихэни. Энэй гурун диливари тулуп лингсэни дочини татагора хэмэ тэсихэчи. Дэпчи ичэми мутэвэси бичини. Хэдун симатава пунгэхэни. Бичи ихондиадини Сэвэн хурэнчиниэ, илан километрдуэ би. Чава Игрюнкэ дёамба-хай исиаси минутэду пукчихэни. Косар морин! Туй пукчими энэхэни. Пуйлэн бирани, Кори ниахани хурэмбэ, туй пукчими сихэни. Таломда ихомба исихани. Тэй ихонду Самар хопани балдихани. Исочимари нехэчи: Пога, Ики, Кири, Канди, эйкэчи Агоанди. Степан моримби пэулэн торачиани уюхэни. Халани хэнгэлирэ, сиагоани бухэни. Дёкчи ихэчи. Чаива омира, пуечигурэ, тонгалаохачи. Туй пара Гэримбэ соли энэхэни. Бичу-Боктор алдани нюнгуйнгу километр эрдуэниэ би. Чава Игрюнка тэнг тойнган часа эрдуэниэ энэхэни. Постава исора, Степан моримба полтади дасихани. Кэрэнчи ивухэни. Кэрэн пэрэгдуэни эм пиктэку эктэ морин илисихани. Чава ичэрэ сиргуми морахани. Дала би стойла дочиани Игрюнкэвэ ивурэ улэнди уюхэни. Паяктава няля бурэ, ниэгухэни. Боала хайс нгэгден бичини. Эм часа эрбэни сивучэниэ Степан мориндо муэвэ бухэни, сиагоани паяктава нял поаихани. Илья эм муэлу мудиэни ирахани. Мома отончи евэрирэ, моринду бухэни. Игрюнкэ агдай-мат дюэрэ морапсинкини, туй тара кэпурими улэнди сиахани. Пэкусими ниэсэнэнгихэни, хойксани элкэдуи холгохани. Чимана горо покто! Степан моримба щёткади сидохани, сигдипунди сигдихэни. Ходини-мат, акпанигоми энухэни. Эй долбонива Дяки эчиэ аорани. Элэ инэйдуэни нянга апсинкини. Асии толкичихани, оромби Талива госолайвани. Хай тэдени толкин! — Дяки мурчихэни. Ихондиади чими эрдэ сусухэчи. Кошовкаду илан най тэсичи. Поктодо сиагоачи Мария худгиэхэни: пирожки, пирог, чирохан согдата, пуювухэн уликсэ, чико омоктани. Сомаландо пади нэхэни: гэкчичэй биангсива, холгиохан эпэмбэ, сиатава. Эси парадо тэми Дяки муручихэни, хони-да найди пуечиухэмби: «ниэгугуй сусучи найсалба, наманси, одёктай тахамби, Костымовба наманкиндоани Дяки насалдолани иномокса хэелухэмбэни, ункимби: «Баниха, нэку, баниха!» Мариява наманкиндои бади сонголохамби, эе-тая дэрэгбэни одёхамби, ункимби: «Мария, баниха, хайбал кэсивэни миндиэди бадячи! Масиканди балдиру!» — Хэм чава эси мурчими дони сонгомоси, агдамоси тахани. Диасилби сонгойвани эм ичэ тагоачи дилии дочи татагора тэчини. Туй энумиэ, нёандоани энуйни мэдэ дабдигохани, элэ диасилби ичэгуйи агданачини, дони улэндуй очохани. Морин тургэнди пукчихэни. Пара хамиани симата чок соими буриэхэни. Энэйчи покто оса бичини. Пойканко биадоани тэнг эмун обоза энэхэни. Сиксэнгиэлэ Хурмули бирамбани исихачи. Моримбари дэримсигуэни тэинкичи, Степан муэлучи мудивэ далиандиади евэрирэ, моринду бухэни. Морин кэпурими мудивэ сиахани. Паяктава бухэни. Морин мудингуи манапимат, паяктангои сиахани. Ильяди, Дякиди тавава иван-да, каламба толгихачи. Биансингоари хуручэниэ, сиамари тэпчиухэчи. Элэрэ, Илья тулупэи оялани чороачимиа акпанкини. Дяки таваи холдондоани тэми чаива омихани. Илан модан чаива пуюгухэчи. Чадо-мат исихани. Степан няр сиара, чаива омигохани. Морин ниэсэнгини улэнди холгохани. Муэвэ омиван-да Степан Ильява сэрухэни: — Тэрусу! Чэк бэлихэмби, энэпсими ая! Диалан иниду, салиан сирини эрду ихончи дидяла очини. Морин хайс тутухэни, боа-боадоани мэнэ пукчихэни. Чу хаморой кочёва холихачи, дюлиэлэчи Кондон ихони агбинкини. Ихон хэдиэ калтани церковьди тэпчиухэни. Солиа модани-тани даи школа илисини. Дёан дякпон павани гучкули бичини. Ихон дёнгни хэм моди кориохан-маня бичини. Гуйчэни бортай цинк-маня бичини. Церковь, школа, Альчоан, Суэкиэну, Киану, Дяки дёсални ояни нюлэчэку бичини. Эгди дёсал кориани тойбаламари ангохан, павачи гой-гой бойкоко бичини. Игрюнка ихомба ичэрэ, тачичаи эрдэнди, понгталигда пукчихэни. Туй пукчими кэкчивэ тора, Дяки тулиэчини илингдахани. Найсал тутумэри бачиндамари эухэчи. Наондёан гэ-лун моринчи калкичамари чилахачи. Игрюнка дилии хархихани. Опородии пучихэни. Найсал хадачихачи. Нэ Арси дяпайвани, морин апомбани сэкпэн-дэ хангиси нангалахани, Найсал дур инектэлухэчи. Степан хулун-дэ, моримби пэулэн торачиани уюхэни. Халавани ачора, полтади дасихани, Морин чимбо-чимбо иличини. Мангади эрисихэни. Дяки, Илья силан хулун-дэ, тулупэри бэлэчимэри ачохачи. Туй тара, найди бачихачи. Дяки наманси, одёктай тахани. Эмдиэ насални лип капсачако би-дэ, хонь тайси! Диасилби ичэгурэ, дони агдами иномоксани мэнэ хэехэни. Илья Дяки хамиалани энэми, нанай хэсэдиэни бачихани. Ихонкан нёамбани улэн саричи, бодохачи, «сэгден гиандини» гэрбиэчичи. Диасил горя бахандоани бэлэчиун-дэ бади най агдамари улэн яохихачи. Чу хаморойди Степан мамарисалба, мапарисалба хорачими хоролихани. Дяки дёнгни тойнгади корянко бичини. Гуйчэни цинкэмэ, павани чагдян, нёнгиан нюлэчэку. Солиа моданчини пуюнкувэ корими ангохан. Тэй-дэ гуйчэни цинкэ. Чадо голдён, энюэ бичини. Сиагоари, даломба пуючиури дё. Дяки асини Хэрэ, дё малони эдени бичини. Чадо даи лочама дэрэ, бандасал илисичи. Тэй дё калтачиани хэм наива бэедии Дяки хэрсихэни. Долиндо дюэе асини бэвуни бичин. Буйкини хамиалани, хэм экэр пурил бичичи. Эси-мэт Дяки асии бачигохани, наман-да сонгохани. Туй тара, мэнэ бэунчии няр тэгухэни. Сэктэпуни морин тэнкуни бичини. Нёани дюлиэлэни даи чугункэ бичини. Долани муэку, тэй Дяки топионкони. Пурилни-дэ амимбари бачихачи. Даи хусэ пиктэни Ники, калта тукуруку, нгаладоани кочиканку амиичии хоранкини. Чэктэрирэ омихани. Пиктэи илигоан-да, одёхани: — Ники, си Буричи тачиочингдами энэдечи! Чадо най колхоза даламдивани баргини курсэ. Та, тэси дянгой дилидии гаёхани, симбивэ энэвэндини. Ники Ильячи ичэхэни. Нёани-тани дилидии гэкэл тахани. — Тэде, Ники, хадёмби баргиро! — Илья ункини. — Эси хэм сагди гурумбэ хэриру. — Дяки пиктэчии ункини. Наондёан гурумбэ, эксэнэи, эукэнэи, хэм хэрихэни. Ники Ильява исихани. Тали асичии стакамба гэлэрэ, тиас чичира бухэни: — Кэту-дэ эгди! Чихани, амиси тэнг ункини, пиктэи Ники нэ тачиочингдами энэй! — Туй ун-дэ, илира, вэсимбэ, тэли пасиани гэлэрэ, хэм тоанкини. Омира Никивэ одёхани. Боала инда вачивани, Тали ункини: — Солиади пукчун исихан! Ямикта ихондиадини дичичи: Кана, Нерпин дамая. Дяки бачиндами ниэхэни. Уйкэ кэндэрхиндуэни нёамбачи бачихани. Мапарисал диа-диавари намансимари, дилган ана сонгохачи, одёктахачи. — Хони тайси, ага, хони оркин бичин-дэ, аяди, уюнди дёгби исогохан, диа-диавари ичэгухэн элэ! Чадой даи кэси аба! — Кана Дякичи ункини. Дичин гурумбэ Дяки мэнэ холдондои тэвэнкини. Дюэту мападу Тали дамахи хабдатавани туюхэни. Мапарисал чади конгорора, даивари тавохачи. — Буэ, Канади си пурэн обоаси ирахапу! — Нерпин Дякичи ункини. Дидюйвэси халачихапу. — Хамача гучи обоа дёмбохасу? — Дяки мэдэчихэни. — Тали, буру чадо би далиансалба. Уйкэ дачандоани нэхэпу. Дюэр далиамба Тали ирахани. Нерпин дюлиэлэни нэхэни. — Дяки! Эй ми синду оболайи. Эй далянду нюнгуйгу хулу! — Туй уми далямба Дякидо бухэни. Дяки хал-хал тэсини. — Эй-тэни ми оболайи хулусэл! Эй далянду надайнго тойнган хулу! — Кана далиандиади улгэмбэ тоан-да паландо нэхэни. — Эй улгэн-ду дэхи хулу. Дюэе улгэмбэ тоан-да нэридуй ункини: — Эй улгэнду гочин тойнган. Илира, улгэнсэлбэ дэрэ оячини нэхэни. Дёгдо хулу пуни-маня очини. Дяки агдахани, илира Нерпин барони нгалаи бухэни: — Ага, баниха! Каначи кэчэригурэ, нгалаи бухэни: — Нэу, баниха! — Туй ундэ иномоксаи хаочими бэунчии тэгухэни. Пиктэни Ники аминчии ункини: — Ама! Киану эксэн дидюпиэ, надайнго хулувэ ирасохани. Анганга дака — дэхи тойнган, Байбали — сосай хулу! — Дяки, си мэнэ хадова вахаси? — Илья мэдэчихэни. — Сайна дюэр тангова иси бидерэ? — Хэмту хулунгуси, паиди камор тойнга тангова исихани! Си нирухэси договор эрбэни исихани! Си-тэни бай сонгойси, агдами бигилэйдуй! Гой най бимчэни эси агдами: хупи, анярай, тэпэтэри, дяри тамчаси! Диасилси тэнг улэн гурун! Нёанчи уюнчи-ну осини си халида лалоасиси! — Туй, нянга халами очин Илья дедиахани. — Суэ нанай гурун, тэнг улэн найсал, а-нэу-мэт балдису. Най горя бавочани, хали-да нангаласи, хони осида, тэнг бэлэчиури-рэгдэ бонгодо би! Суэ нанай пурилни! Гучи улэнди балдигоасу ундэмби, оркин балапчи гиамбари хэм нангалаосу! Тэнг улэн гиамбари-рагда сикун балдиоричи олбиносу! Балапчива хэм онгбосу! — Туй дянгой чолчихани. Найсал хэмэ тэчичи. Тэнг агдаха-рагда Дяки нёамбани баниалахани, чолчихани: — Си Илья, тэрэк ункиси, буэ туй балдиапу! Суэ бэлэчису осини буэ сикунди биури гиамба ангодяпу! Мапарисал дулунимэри, хэмэ пулчимбэри мэдэвэни гисурэндуми тэпчиухэчи. Эси-мэт Дяки сахани диасилби вахани хулувэ: Кана 1045, Нерпин — 947, Киану — 960, Анганга — 740, Байбали — 754. Долдихандои тэнг агдахани. Дяки чилахани сэпэвэ, Киану вахани. Тунгэндуй би кармандиадии татара, сэпэвэ Дякиду бухэни: — Ага, мэнэ байгоамби дяпагоро! Дяки нгэлэрэ, дюэту нгалаи хамиачии дяяхани. — Аба! Вариси-да дяпасимби! Си хайлохаси? — Дяпагу! Дяпагу! Дяпагу! — Хадова дилгансал морахани. Дяки хал-хал тэсини. Дэрэлни чахон очини. Нгалаи хамиалаи туй нэучэхэни. — Аба! Ми энгэй дяпара! Тэй биэси-кэ амбан! Нёани мимбивэ сингирэхэни! Чаки очимби, нгалаива дэпчэлихэн! Муручису, ми эси тэй сэпэвэ дяпара, буличидиэмбиэм? Аба! Ми тэй сэпэвэ нгаладии тонгаласимби! — Нгалаи туй хамила дяпалачихани. Киану иладихани. Дэрэлни сэрункини, ункини: — Ми агбиам бэлэчими вахамби, нёандоани чава бугуйи. Нёани-тани муручини, ми нёамбани оркинди тайям! Тэй сэпэди амбамба, энувэ бугуй муручием! Сонгомо! Ага! — Киану сэпэвэ нгаладои мойками тэсини. Хэмэ тэси Дяки асини Хэрэ ункини: — Си, амичи, эди дяпара тэй сэпэвэ! Хайди дёчоми? Дёгчи амбамба уй дяпай? Бунду тэй анани-да эгди буэ амбампу, нёанчи гиракта тавондоани вэлтуэ биэси-кэ! Илья Кианува гудеми илира, нгаладоани би сэпэвэ дяпахани. Улэн хархира, ичэдихэни. Полевой сумкэдуи би непултэвэ дяпайни дангсакамба тоан-да нирухэни илан дёпчинкоди. — Киану, нгалаи ниругу. Ми си сэпэнгуэси дяпамби. Киану эчиэ халачиани, туй улэнди очогилайвани. Нгалаи нирухэни. Илья сэпэвэ сумкэчии гидалагора, диха кампимбани тоанкини. Таон-да Киануду бухэни. Киану калтавани таон-да, Дякичи ирахани, буридуй ункини: — Диха амбани биэси! Дяки иладими дяпара, асидои бухэни. Хэрэ сахарин мома уекэмбэ нихэлирэ, хаосан алдандоани гидалахани. Эгди найсал инектэлухэчи, агдахачи туй улэнди ходикпиндини. Дякидо нянга иламо бичини. — Кана хэмэ пулсихэмби гисурэру. Хаду мапава бахасу? — Илья найсалба гойлтоами мэдэчихэни. — Илья Алексеевич! Дёкчиари дидюмэри буэ Хэрпин биравани-рагда пулчипу. Тудгэри ярсимари пулчипу. Тэй биранду саривари хагдонсалду илан мапава бахапу. Дядгитинду бахапу мапасал мэдэвэни буэ синчи хэйкухэндуэри гисурэхэпу. Хэм пулчи диасилпу мапава бахан. Уйвэ-дэ эчиэ болоапу! Дё таондоани мапа би! Эси-тэни буэ эм биадоа аняни пурэсигудепу! Чимана ми пурэсимби, нэ диду. Ми хамиалаива Киану пурэсигуй, нёани хамиалани Нерпин, Байбали, Анганга. — Амичи, найсалба дэрэчи хэрсиру. Сиаворива элэ нэвухэн! — Эдичии Хэрэ ункини. Дяки агданасими диасилби дэрэчи хэрчини. Пурэсин опогоани Кана, пиктэдии Гоаранди, тактои кэвэлихэни. Мапа уликсэни, симуксэни, дони гой-гой дякасалбани пиланчи невухэчи. Гой тактоду бичин энюэвэ, хачохансалба, нёандоачи аонгахан Нерпин пиктэдии Мискэди ниэвухэчи. Мапа диэнгсэни, уликсэни, лэмэни, сиктэди сэкчиэрэ, токи оялани нэхэчи. Туй тамари нёанчи хэм мапа гиандолани-маня тахачи. Дюэту энюэвэ толгихачи, пэйдеди пэйгиэвэни тойгахачи. Тавава иван-да, улэн муэ хулдиун-дэ, саориди нидирамари силкохачи. Туй тавориду, саори тэнг улэн, намчианга дяка. Эй дюлиэлэни, най саорива эгдивэ бэлири бичини. Даи чунгнэсэл тиас-тиас нэучэйл бичичи. Туй баргидоачи, найсал дичичи. Кондон ихондиадини пулсини диасилни хэмтудиэри дичичи. Хусэ пурилбэри бэлэчигуэчи олбинкичи. Бачира тэхэндуэри пэргэлихэчи: хэм амакангоари балапчи гиандолани пурэсигуривэ! Туй тара, тэлгэчимэри тэпчиухэчи. Мапа диливани Кана мэнэ бэедии тэлгэчихэни. Бэгдисэлбэни: Анганга, Дяки, Киану, Байбали тэпчиухэчи. Пади би пасисалба бэлимэри муйктэхэчи: Вала, Пиодари, Усиэн. Нёанчи хэм мапа гирмаксани пади-пади оповамари ачоктахачи. Эм мападу илан танго пулэмиэ гирмакса би, гэ тэй эмун пасикани эм най обони оси. Туй би гиан! Чава дахамари дёбохачи. Тавава ивачигоани, анганга даи пиктэни Некива олбинкини. Поавани, бэлэчигуэчи Кана дёкчи энэвэнкини. Чадо Чайдака даимди. Пурэсин опогоани дёдовани эсэлимэри тэпчиухэчи. Чайдака эси даи дянгой, член Сельсовета, «Легкая кавалерия» дянгойни бичини. Нёани Кана пурэнду бидуэни, туй уйси тохани. Нёани далайни тойнган най. Хэм Ямикта ихондоани бичи. Нёанчи сикун гианду тадорайчи байта: янгсава, экэсэл байтани, нучикэндюэн тачиочини бичини. Эгди найва дёдиахачи, най бивэни пулимэри ярсичи. Нёандичи экэр найни нгэлэчи бичини. Сикун гиандола пурэсигуривэ, нёани дёмбохани! Эси-дэ Кана сарасини. Чайдака элкэдуй баргини. Чайдака муручихэни: «Кана хамила сани, хони тайни, мимбивэ дахара ходидиама!» Тэй годоани Чайдака отолихани эм лоча хэсэвэни «Сюрприз!» Чава гэрэн най долдидини умпугуй бэличэхэни. Хэм дичилэй экэсэл сикун тэтуэвэри тэтухэчи. Чайдака хэсэлэни дё довани хэм ахирихачи, боачи ниэвухэчи. Кана аорини тамсива, гой тахисалба хэм ачомари боачи ниэвухэчи. Дадо, Биадя паламба кучэнди сидомари силкохачи. Дё дони кэнгу-кэнгу очини. Падан холгойвани халачимари наондёансал боачи ниэрэ, дамахива омихачи. Торо дола ункини: — Чайдака дёмбохани пурэсимбэ, Кондон экэсэлни асор улэсиэси. Поани экэр дидэси-дэ бидерэ? Мискэ инектэлухэни: — Чади манга нгэлэхэси? Сару, бунду пулэ обо оси! Диасилни инектэлухэчи. Наондёан экэсэл эмундиэри, дяианди Ари дёкчини дичичи. Чадо-маня пурэсимбэ халачихачи. Нёанчи, чэк осиочани-мат, Чайдака савоамбочани-мат, хэмтудиэри иричи! Эмуту симата най диличини олориди тувуйни-мэт. Дамахива омивари ходира, дёкчи ундэхэмбэ ивухэчи. Бусэмэри чади илан дэрэвэ, эе-тая дэрэ холдондоани тэпуриду, бандамба ангочичи. Чава, Чайдака хэсэлэни, паламба кэндэли дэрэсэлбэ нэхэчи. Дэрэсэл эе-таиа холдомбани ангочимбари нгоними бандасалба нэхэчи. Эмуту сиавори дё-мат очини. Чайдака Матоди диадии, дэрэсэл нгонилавани саичира, Интеграл Союз магазинчиани пулсихэчи. Эгди клеёнкава гадёхачи. Илан пасидо чалира, чади дэрэсэлбэ сэкчиэхэчи. Дёгду клеёнка пуни-маня тэусэхэни. Чайдака бандандо ниар тэрэ, найсалба досокачими, ункини: — Туй сикун анява баргими, тэнг ми мапаи-рагда мутэи! Хониа нёани асии мактай! — Кана аякта най! Эй дэрэсэлбэ хэм боачи нангачи-да мутэй! Ми мурундуивэ, эй туй, си, тахаси моданко очой! — Арси дянанкини. Найсал инектэхэчи. — Ая! Аяктаку найди най мова молси! Муэвэ муэлси! — Лочава амдами, Чайдака инектэхэни. Улэн салими тэгурэ, ункини: — Хэм буэ, эй дэрэсэлду тэгурэ, асидиари, эдидиэри, пурилдиэри, диасилдиари улэнди анярадиапу. Эй дэрэду, ичэхэрсу, ачоари, хэм гиансал: хэм экэрбэ камали, сингирэй гиансал! Буэ пади тэрэсипу! Гэсэ экэл-хусэ тэри. Сиавори мокандёамба нангалара, вилкэди, хонианди сиадяпу! Балапчи мома отомба нангалара, котанди, пилиади сиадяпо! Эй дэрэду ми дёбоива хэм най сари, хэм най ичэй! Эй дэрэсэлду, ми эдиивэ баниаладяпу, мактадяпу, нёани бонго боатонго очимбани эуридиэпу! Нёани премиява бахани, дюэрди сангарко миочамба, най хэм ичэй, най сари! Пурэнду эдии эм минган пулэмиэ хулувэ вахани! Чава най хэм сари. — Туй таи Чайдака мурчихэни, сэгден, сикун гиамба ангосиям мурчихэни. Туй тами, салии мурумби хэм ункини. — Сагди эниэ! Сунду кэту-дэ тургэнди, бусэмэри хэнгэл бивуривэ, хусэ найва дянколаори гиамба бухэчи бидерэ? Ми мурундуивэ, суэ хусэ най монгондоани эси тэри-дэ мутэйсу! Эдивэри дялиочимари эси бади тагдахасу! Тэнг иламоа! — Туй Дяха дянанкини. — Ичэчи, эй сиантова? Садячи, эчиэливэни, «бусэсимэри» гиамба бувухэмбэ! — Туй тара, холдондои тэси Дяхава опороани сиантокандии нидирахани. Найсал дур инектэлухэчи, Чайдака гучи-дэ чолчилогохани: — Хай, улэн мурчису, буэ эктэ найва, суд дёдиайчини ивуэсил, кэсивэ гэлэйдуэри бумбивэ гэлэсил, мапа симуксэни сиаори оркин, «хусеру» уликсэни-дэ бурэси. Хай, Эмуту биэсини, эмун мапа уликсэни: дюлилэ дяпахаси-ну, хамила дяпахаси-ну? Хамаси би уликсэ — «асиаро!» Чава-рагда сиами ая! — Чайдака топинкини. Дёкчии андаха дичини осини, илими дэнгсиури, нёанчичи ичэдиури байта! Эдиси хоралси. Бумбивэ эмуту амба-мат мурчихэчи: гидава, миочамба сэрмувэ гирами соромбой! Токива тэучиури, пиктэвэ дёгдо бавори байта! Буэ «роддом» ундипу — палатка, майкан! Тэй хай улэн? — Енки мама чолчихани. Дяха чихалами досодира, ункини: — Тэдевэ ункиси, бичису оркин! Эм иниду, эй дэрэду, тэлунгуду балдихан гиамба лопторам ачоваси! Нёани гэлпугуи гойдай! Эмун дяландо-да гэлдэси... бимэриэ, балдимариа сагодиапома? Декчи Биадя игухэни: — Лаласал, гой сиавори хэм хурухэн. — Эуси ивусу. Эй дэрэсэл балана лалава, найва халачил! — Наондёансалчи кэчэригурэ Чайдака поаиохани, — суэ, мапарисал барони энусу, бэлэчиусу. Тургэн тэпчиугуэри! — Ладно, бабуня! — Лоча хэсэдиэни Боди ункини! — Токса ундисиэ, мимбивэ нгэлэми бабова соини! Си мэнэ энимби соио! Найсал хал-хал илихачи. — Тэй хэсэ, лочадо оркин биэси! «Сагди эниэ!» — Хай оркини. — Улэн хэсэ биэм-дэ, мимбивэ эди туй ун-дэ, ми аякталадямби. — Чайдака ункини. Хэм найсал инектэмэри боачи ниэхэчи. Исихачи. Пуюри гурун элэ ходихачи. Хурухэн уликсэвэ кэрчи гурун-дэ ходихачи. Хэм даи матахасалдо-маня нэхэчи. Пурэсинчи дичи гурун мосал оялани тэсихэчи. Мэнэ-мэнэ хопандиари гисурэндухэчи. Нучи гурун досодиамари нёамбачи омдохачи. Енуэди инектэхэчи. Боди Кана сианчини ункини: — Сагди, дёкчии ичэнгдэгуру! Бэедии саичару. Асиси Чайдака синду улэмбэ-ну, оркимба-ну бэлирини? Кана дэрэгни тавачи, сиунчи сэрункини. Маси бэгдидии дёкчии дуэрэгухэни. Уйкэ кэндэрхиндуэни асии бачихани: — Гэ, ичэунду, хамача мэдэвэ минду баргии? Дёи довани ичэхэндуэни дони пакчим энэхэни, асии дэрэгбэни пайнгадахани, чиурими паланчи топинкини. — Като! Уй симбивэ алосихани, туй хэм хадёмби боачи ниэвугуэси? Тамсива хэм ачёктагоаси, уй алосихани, унду? Токса эктэни, эси мимбивэ вари! Кана сиулэнгуи дёнгохани. «Хониа улэнди нэхэси-дэ, тамача дяка хай, сарасини? Сари най мэндии диодиливани!» — Муручихэни. Кана дои пуйсидуэни асии хадова модан пайнгадачихани. Асини эдичии алосигой тахани. Кана эчиэ-дэ долдиани, гучи морапсин-да пайнгадахани. Эдии мангади тагдахамбани отолира, Чайдака боачи тутулурэ морахани: — Мимбивэ най тойкандии! Бэлэчиусу! Чайдака хамиалани боачи ниэхэчи Мато, Биадя. Нёанчи Чайдакава Ари дёкчиани элгэхэчи. Мапарисал сагоари ихэчи. Кана соктон-мат, тагдахамби ёндиани нгаладии эбирихэни. Дэрэду бичин дёамба лаласал котансални сар паланчи тухэни. Ихэн мапарисал Канава дяпара бандандо тэвэнкичи. — Ага! Най эгди, иламоа, ходиро! — Киану ункини. Кана сонголохани. — Буэ хэм чими гисурэндухэпу, балапчи гиандола пурэсигуэри. Эси-тэни минди асии диодилини, сингирэйни! Сайна, нёамбани хангиси уй-дэ алосини? Дёкондо бичин попомба дяпара, Кианува хэрсирэ, хэм дэрэсэл бэгдивэни похачи. Тавар эрдуэниэ гогдалавани осиванкичи. Бандасалба-тани чунгну бэгдисэлбэни сурэди лопто-лопто дуктэхэни. Диасилни хэм бэгдисэлбэ боачи нангалахачи. Гоаран пиктэи уйкэду Кана ичэгурэ, ункини: — Дёкчи мапарисалба хэрсиу, хэм балапчи гиандола, диаолапсимари тэри. Наондёан экэсэл Чайдака пурэсинчиэни энэгичи! Гоаран ниэридиэни гэсэ, уйкэду чу манга мама Туру, дё эдембэни соими илихани: — Кана! Си даи эдэн! Асии эси хумухэн, эй пурэси инидуэни дюэе асии дуктэй! Тфу! Хони си иладиасиси. Хаи си хусэни? Асиси член Сельсовета! Си-тэни-лишенец! Асиси председатель «Легкой кавалерии», си тэнг пурэмбэ пулси най. Иламоа! Хони мурчиси, буэ экэр мутэсипу мэнэ гиамбари ангоми? Мутэпу! Тэй годоани Сельсовет дилипова, мурумпувэ тачиочини! Ихэн найсал чимо-чимо тэчичи. Уй-дэ эм хэсэвэ-дэ эчиэ унгуэни. Туру туй иладигора боачи ниэгухэни. Найсал туй тэчичи. Уй сарини, хайва най тэли мурчихэмбэни? Даи, енуэ саолимба асини ангопогой мурчихэни бичин. Бивури, балдиори байта чава боялихани. Эдини сиулэнгуи гэбувэни бодоми диасилдии пурэсигугуй тахамбани, асини вадёлихани. Эм сэктэпунду аори гурун пади-пади муручи, би талочиачи, хали-да тэрэк балдиори одаси, хали-да улэнду очоаси! Ихэн гурумбэ тэвэн-дэ Кана пурэсимбэ тупчиухэни. Кана бэедии мапа диливани Наймука Пидаридо нэхэни. Пидари мапа диливани эденчини кэчэригуэн-дэ монгони тэкэни уликсэни лабдодиа чалихани. Дилиани Кана хангиси нэхэни. Хэм найсал обогоачи нэвучэчиэ, Кана илира ункини: — Балдиори тэлунгуду би эм дяка, най эм эрду бодойни! Эктэ, хусэ най нгэлэчини, эм эрду, най бодойни байта! Эмучэн, эм гида дяпара, хагдончи энэрэ, мапади сорими бавори! — Эй хусэ най нгэлэйни дяка! Эй эмуту, эктэ най, пиктэгуй, туэ, симата хонгони долани барини! Туй эктэ мэнэ эргэндии хупини! Бурпури: хусэду, эктэду эмуту! Тасиараха осини, гэ элэ, буни симбивэ дяпай! Эй дюэр дяка эмуту! Ми-тэни эй иниду эм танго мапава пурэсигуйи! Балдихандие ми танго мапава бахамби. Туй тами ми мапа тамамбани сарамби, чади най хупиэси! Чади най диодилиаси! Ми суэ дюлиэлэсу сонгоми илисиамби, хайми ми асии мимбивэ туй мангади диодилихани? Мапа, хали-да хупикэн биэси! Нёандини най, бэюнгэ нгэлэй. Нёани дуэнтэ эдени! Суэ, минчи эди оркисиасу! Мапа годоани ми хали-да гиамби каласимби! Будимие туй тадямби, бахан осини. Алдана, эуриусу мэнэ аловари, омиосу мапа дичини анява, нёани пурэсимбэни. — Кана, маси ходёи! Мэнэ гиамби хали-да каласи! — Баринга морахани. Улэн амтанко уликсэвэ, симуксэвэ найсал хэмэ ода сиахачи. Чими эрдэ, Кана пиктэдии, токиди, багиа калтачи, мапа гирмаксавани ирамари даохачи. Тэ, дуйлэ, балапчи «гулингсэду» турурэ, сар би гирмаксава онголончи гидахачи. Саорива чиксурэ, гаради диэс гидалахачи. Диливани сиалора уйлэ лохачи. Инда эм хэручирэ тагоани улэнди нэхэчи. Ходира, Кана токидои тэрэ, дамахива омихани. Гоаран аминчии мэдэчини: — Ама! Си сугдэ туй балапчи гиандола пурэсигуйси, мапава бахан осини? — И! Нэку, си бавочиаси-да туй пурэсигудепу! Пиктэни нёани дякпадоани тэрэ, аминчии ичэдихэни. — Си, хай мэдэлсигуй тайси? — И, ама! Си хайми мурумби каласиси? Бортай горопчи гиамби-рагда бодоми балдиси? Мапа пурэсини-дэ эмуту? — Саро, пиктэ! Балдихамби гиамба, хали-да калаваси! Балдихамби тэкэмбэни, хали-да онгбоваси! Улэнди сахамби мурумбэ, улэнди бии найва хали-да нангалаваси! Чава улэнди бодой осини кэсивэ бадячи! На ялодоани би найсал, мэнэ-мэнэ гианку, мэнэ-мэнэ колико, мэнэ-мэнэ эндурингуку, мэнэ-мэнэ нако, мэнэ-мэнэ боаку! Чава усунчи най хали-да ходасиаси, дюэчиэси! Эси си, мэнэ мурчиру, хони-да балдигилайи!